Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Аны 732-жылы Билге хан бир жыл мурун каза болгон иниси Күл Тегин үчүн Борбордук Моңголиядагы Орхон өрөөнүндө тургузган.[1] Үч бетинде түрк тилинде текст руна жазуусу менен жазылган. Төртүнчү бетинде Таң сарайынан келген кытайча кайгыга шерик болуу тексти бар.[2] Баштан аягына чейин сүйлөгөн Билге хан. Ал иниси менен коштошуп жатат жана ушул учурду өз элине, экинчи жакта, алар мамлекетин бир жолу кантип жоготконун жана аны дагы кантип жоготушу мүмкүн экенин айтуу үчүн пайдаланат.

Бул Бумын менен Истемини айткан түрк тилиндеги эң алгачкы текст. Ошондой эле ал көк түрктөр өз мамлекетин кандай түшүнгөнү жөнүндө айтып койгон эң толук билдирүү: ал кайдан келген, эмне үчүн жоголгон, кандай шарттарда калыбына келтирилген жана эмнеге таянат. Бул хроника эмес. Аны Экинчи кагандык ал башталган окуялардан эки кылымга жуук убакыт өткөндөн кийин, негиздөөчүлөр өзү айткандай болгон болушу керек болгон династия үчүн чегеген. Сегизинчи кылым жөнүндө айтканы өз убагы жөнүндө айтканы. Алтынчы кылым жөнүндө айтканы эки жүз жылдык аралыктан айтканы. Анын Бумыны кийинки династия ал болушу керек деп эсептеген негиздөөчү.

Чыгыш беттеги тарыхый бөлүк Билге хандын жазуусунда да дээрлик сөзмө-сөз келет. Ал дүйнөнүн жаралышын, негиздөөчүлөрдү, кулоону, элүү жылды жана калыбына келтирүүнү камтыйт. Эки эстелик ар бири эскерген кишинин иштерине бурулган жеринде айырмаланат. Ортоктош бөлүктө алар бир текст. Ошондуктан экөөнү тең келтирүү бир күбөнү эки жолу келтирүү болот.[3]

Эстелик

Эстелик акиташтан же мрамордон жасалган төрт беттүү бир таш блок, бийиктиги 3,75 метр.[4] Ал мрамор таш бакада турат, ага да бир нече бузулган сап текст чегилген.[5] Чыгыш бетте түрк тилинде 40 сап бар, түндүк жана түштүк беттерде ар биринде 13 сап.[4] Батыш бетте кытайча текст бар. Анын жанында абдан бузулган кыска түрк тексти турат.[6] Окулуучу саптарда Билге хан согдулар батышта көтөрүлдү дейт. Ал Күл Тегин эмгегин жана күчүн берди жана өзү Күл Тегинге Инанчу Апа Ярган Таркан наамын берди дейт.[6]

Көшөө Цайдамдагы эстеликтер тобун орус окумуштуусу Н. М. Ядринцев 1889-жылдын 18-июлунда тапкан.[7][8] 1890-жылы фин экспедициясы, 1891-жылы Радлов баштаган орус экспедициясы келди.[7] 1958-жылы чехословак-моңгол экспедициясы Күл Тегиндин эстелигин казып, дагы бир эстелик тапты, ошентип топто азыр беш эстелик бар.[9] Бешөөнүн үчөө чакан жана аттары белгисиз адамдар үчүн тургузулган. Эки чоңу Билге ханды жана Күл Тегинди эскертет.[10]

Кытайча текст — Таңдын императордук аза тутуу тексти.[11] Э. Х. Паркердин англисче котормосунда ал Күл Тегинди Кутлуг хандын экинчи уулу жана азыр бийлик жүргүзүп жаткан Билге хандын иниси деп атайт.[12][13] Ал ошондой эле Таң императорун ата катары көрсөтөт, Билге хан ага уул катары турат.[13] Текст Кайюандын жыйырманчы жылынын жетинчи айына даталанат.[14] Бир эсеп анын күнүн юлиан календары боюнча 732-жылдын 1-августуна коёт.[15]

Колофонго ылайык, түрк тексти жазылганга жыйырма күн кеткен. Ошондуктан Текиндин басмасы ташты 732-жылдын 21-августунда тургузулган деп эсептейт.[16] Ушул эле басма Күл Тегиндин өлүмүн 731-жылдын 27-февралына, жаназасын 731-жылдын 1-ноябрына которот.[16] Таң тарыхтары өлүмгө ар башка жыл беришет. Цзю Таң шу аны Кайюандын жыйырманчы жылына, ал 732-жыл, жазат.[17] Синь Таң шу аны он тогузунчу жылга, ал 731-жыл, жазат.[18] Бир окуу боюнча Цзю Таң шуда жыл туура эмес, анткени императордун Билге ханга жазган кайгыга шерик болуу каты 731-жылдын 13-майына даталанган.[19][20]

Эстелик Орхондун жанында, Архангай провинциясынын Хашаат районунда турат.[21] 1950-жылдары чагылган анын чокусун сындырып, кээ бир сыныктар дагы деле анын түбүндө жатат.[21] Жапон адистери 1982-жылы таштын бузулуп жатканын көрүштү.[21] Орхон өрөөнүнүн эстеликтери 1971-жылы мамлекеттик коргоого алынып, тосулган жана 1998-жылдан бери күзөтчүлөр карап турат.[22] Жапон-моңгол тобу Күл Тегиндин ташын 1997-жылдын июнь жана июль айларында тазалап, бекемдеди. Алардын отчету бул иштин шашылыш чара экенин жана ар эки-үч жылда кайталанышы керек экенин айтат.[23]

Текст

Үч бет чыгыш, түндүк, түштүк тартибинде берилет. Сап номерлери иш котормосу аларды бекитип алган жерде басмаларга ылайык жана котормонун өз жыйынтыгы болгон жерде ≈ менен белгиленген. Ар бир үзүндүнүн алдында курсив менен транскрипция турат. Руна тексти иш транскрипциясы менен сөзмө-сөз дал келген жерде транскрипциянын үстүндө руна сабы турат. Ал Текиндин басмасынын окуусуна ылайык келет, ал ошол эле текстти латын транскрипциясында берет.[24] Башка үзүндүлөрдө руна сабы жок, анткени руна тексти менен ал окуу ал жерде дал келбейт. Таштагы боштуктар [ … ] менен белгиленген. Которуу түрк тилинде qaġan турган жерге хан деп жазат. Yabgu, šad, tegin, balbal жана башка конституциялык терминдер которулбай калтырылган, анткени теңдеши жок. Жаштар заманбап эсеп менен берилген. Эски түрк тили келе жаткан онтукту санайт, ошондуктан altı yegirmi, “жыйырмага алты”, он алты болот.

Латын транскрипциясында өткөн чак мүчөсү -mış деп жазылат. Таштагы ошол эле мүчө s-белгиси (𐰾) менен жазылат жана руна саптары аны ошентип көрсөтөт.[25] Онгин, Күл Тегин жана Тонюкук таштары аны s-белгиси менен 120 жолу, š-белгиси менен 13 жолу жазат.[25]

Чыгыш бет

E1 — Дүйнө жаралат, көк түрк мамлекети да

𐰇𐰕𐰀: 𐰚𐰇𐰚: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰽𐰺𐰀: 𐰖𐰍𐰕: 𐰘𐰼: 𐰴𐰃𐰞𐰦𐰸𐰑𐰀: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐰉𐰆𐰢𐰣: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰾𐱅𐰢𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰯𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾

üze kök teŋri, asra yagız yer kılıntukda, ekin ara kişi oglı kılınmış. kişi oglınta üze eçüm apam bumın kagan, istemi kagan olurmış. olurupan türk bodunıŋ ilin törüsin tuta bermiş, iti bermiş.

Жогору көк асман, төмөн күрөң жер жаралганда, экөөнүн ортосунда адам уулдары жаралган. Адам уулдарынын үстүнө ата-бабаларым Бумын хан менен Истеми хан отурушкан. Тактыга отурушуп, алар түрк элинин өлкөсүн жана мыйзамын кармап, тартипке салышкан.

{kommentar} İl — өлкө, мамлекетти жана анын элин да камтыган сөз.[26] Törü — өлкөнү бириктирип турган мыйзам же салт.[27] Bodun — уруулардын бардыгын бир эл катары айткан сөз.[28]

E2–E4 — Негиздөөчүлөрдүн жеңиштери

𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇: 𐰾𐰇𐰠𐰯𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰞𐰢𐰾: 𐰴𐰆𐰯: 𐰉𐰕: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰾: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰦𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰚𐰃𐰼𐰇: 𐱅𐰢𐰺𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰃𐰓𐰃: 𐰆𐰴𐰽𐰕: 𐰜𐰇𐰚: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰨𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰞𐰯: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰞𐰯: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰇𐰕: 𐰼𐰢𐰾: 𐰣𐰃: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰠𐰏: 𐰨𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰃𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰃: 𐰨𐰀: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

tört buluŋ kop yagı ermiş. sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış, kop baz kılmış. başlıgıg yükündürmiş, tizligig sökürmiş. ilgerü kadırkan yıska tegi, kerü temir kapıgka tegi kondurmış. ekin ara idi oksuz kök türk ança olurur ermiş. bilge kagan ermiş, alp kagan ermiş. buyrukı yeme bilge ermiş erinç, alp ermiş erinç. begleri yeme bodunı yeme tüz ermiş. anı üçün ilig ança tutmış erinç. ilig tutup törüg itmiş. özi ança kergek bolmış.

Дүйнөнүн төрт бурчу баары душман болгон. Аскер баштап барып, алар төрт бурчтагы ар бир элди алып, баарын баш ийдирген. Башы барларды ийилтишкен, тизеси барларды бүгүшкөн. Чыгышка карата алар өз элин Кадыркан токоюна чейин, батышка карата Темир дарбазага чейин отурукташтырган. Экөөнүн ортосунда Көк түрктөр жашаган, толугу менен эркин жана эч кимге баш ийбеген. Алар акылдуу хандар болгон, баатыр хандар болгон. Алардын министрлери да акылдуу жана баатыр болгон. Бектер да, эл да бири-бирине тике болгон. Ошон үчүн алар өлкөнү ошол көрүнүштө кармашкан. Өлкөнү кармап, мыйзамды тартипке салышкан. Анан өздөрү көз жумушкан.

{kommentar} Басмалар kök türk деген сөздү “көк түрктөр” деп которот жана kök “асман” да, “көк” да дегенди билдирет.[29][30] Кадыркан токою чыгыштагы Хинган тоо кыркасы менен аныкталат, ал эми Темир дарбаза батыштагы Балх менен Самарканд ортосундагы жолдогу капчыгай.[31][32] Idi oksuz “толугу менен эркин”, “кожоюнсуз жана тууганы жок” деп же, этиш кошулса, “абдан тартипсиз” деп окулат.[33][34][35]

E4–E5 — Негиздөөчүлөрдүн жаназасы жана кийинки муундар

yogçı sıgıtçı öŋre kün togsıkda böküli çölgil, tabgaç, tüpüt, apar, purum, kırkız, üç kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabı — bunça bodun kelipen sıgtamış, yoglamış. antag külüg kagan ermiş. anda kisre inisi kagan bolmış erinç, oglıtı kagan bolmış erinç. anda kisre inisi eçisin teg kılınmaduk erinç, oglı kaŋın teg kılınmaduk erinç. biligsiz kagan olurmış erinç, yablak kagan olurmış erinç. buyrukı yeme biligsiz ermiş erinç, yablak ermiş erinç.

Аза күтүүчүлөр жана ыйлоочулар катары алдынан, күн чыгыш тараптан Бөкли жана Чөлгил келишкен. Ошондой эле кытайлар, тибеттер, аварлар, римдиктер, Кыргыздар, Үч Курыкан, Отуз Татар, Кытаңдар жана Татабылар — ушунча эл келип, ыйлап, жаназа өткөрүштү. Алар ушундай атактуу хандар болгон.

Алардан кийин иниси хан болгон, уулдары хан болгон. Бирок иниси агасындай болгон эмес, уулдары аталарындай болгон эмес. Түшүнүгү жок хандар тактыга отурган, жаман хандар тактыга отурган. Алардын министрлери да түшүнүгү жок жана жаман болгон.

{kommentar} Tabgaç — көк түрктөрдүн Кытайды жана кытайларды атаган сөзү, ал эми tüpüt — Тибет.[36][27] Bökli Čölgil ат катары, “токой жана талаа элдери” катары же “жат күчтүү элдер” катары окулат жана анын бир эл же эки эл экени Бөкли талашында талкууланат.[37][29][30] Курыкандар Байкал көлүнүн түндүгүнө жайгаштырылат жана üç, “үч” саны алар бөлүнгөн уруулардын санын берет.[38]

E6–E8 — Мамлекет кантип жоголду

𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐱅𐰇𐰕𐰾𐰕: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱅𐰋𐰠𐰏𐰃𐰤: 𐰚𐰇𐰼𐰠𐰏: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰺𐰢𐰴𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰤𐰠𐰃: 𐰲𐰃𐰠𐰃: 𐰚𐰃𐰭𐰾𐰇𐰼𐱅𐰜𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰏𐰠𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰞𐰃𐰍: 𐰖𐰆𐰭𐱁𐰆𐰺𐱃𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐰠𐰠𐰓𐰜: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰆: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰑𐰸: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰼𐰇: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰋𐰏𐰠𐰚: 𐰆𐰺𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰤: 𐰴𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰾𐰃𐰠𐰚: 𐰶𐰃𐰕: 𐰆𐰍𐰞𐰤: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐰃𐱃𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰍𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰯𐰣: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾

begleri bodunı tüzsüz üçün, tabgaç bodun tebligin kürlüg üçün, armakçısın üçün, inili eçili kiŋşürtükin üçün, begli bodunlıg yoŋaşurtukın üçün, türk bodun illedük ilin ıçgınu ıdmış, kaganladuk kaganın yitürü ıdmış. tabgaç bodunka beglik urı oglın kul boltı, silik kız oglın küŋ boltı. türk begler türk atın ıtı. tabgaçgı begler tabgaç atın tutupan tabgaç kaganka körmiş.

Алардын бектери менен эли бири-бирине тике болбогондуктан, кытайлар куулугу жана айла-амалы менен толгон болгондуктан, алар шылуундар болгондуктан, алар ини менен аганы бири-бирине каршы коюп, бектер менен элди бири-бирин жамандатканга түртүшкөндүктөн — ушул себептерден түрк эли өзү өлкө кылган өлкөсүн колунан чыгарып жиберди, өзү хан кылган ханын жоготту. Кытайларга бек болууга тийиш болгон уулдар кул болду, кемчиликсиз кыздар күң болду. Түрк бектери түрк наамдарын таштап салышты. Кытайга өткөн бектер кытай наамдарын алып, кытай ханынын букарасы болду.

{kommentar} Kul жана küŋ — эркек жана аял кулдун аты, бирок үзүндү таасир тийген адамдардын укуктук абалы кандай болгонун айтпайт.[39] Кытайлардын “куулугу” жана “айла-амалы” үчүн сөздөрдү окуу кыйын жана алардын котормолору контексттен жасалган божомол.[40] Silik kız oglı “кемчиликсиз кыздар” деп же eşilik катары “айымдарга татыктуу кыздар” деп окулат жана эки сөз тең бектердин кыздары жөнүндө айтат.[41][42]

E8–E9 — Элүү жылдык кызмат

𐰠𐰏: 𐰘𐰃𐰞: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰜𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰑𐰀: 𐰋𐰇𐰚𐰠𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰞𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰺𐰀: 𐰴𐰢𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰠𐰏: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰃𐰠𐰢: 𐰢𐱃𐰃: 𐰴𐰣𐰃: 𐰚𐰢𐰚𐰀: 𐰃𐰠𐰏: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰆𐰺𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰢: 𐰴𐰣𐰃: 𐰤𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾

elig yıl isig küçüg birmiş. ilgerü kün togsıkda böküli kaganka tegi süleyü birmiş, kurıgaru temir kapıgka tegi süleyü birmiş. tabgaç kaganka ilin törüsin alı birmiş. türk kara kamag bodun ança temiş: “illig bodun ertim, ilim amtı kanı? kimke ilig kazganur men?” tir ermiş. “kaganlıg bodun ertim, kaganım kanı? ne kaganka isig küçüg birür men?” tir ermiş.

Элүү жыл бою алар эмгегин жана күчүн беришти. Чыгышка, күн чыгышка карата алар ал үчүн Бөкли ханына чейин жортуулдашты, батышка карата ал үчүн Темир дарбазага чейин жортуулдашты. Кытай ханына өз өлкөсүн жана мыйзамын беришти.

Бүт карапайым түрк эли мындай деди: “Мен өлкөсү бар эл элем. Өлкөм азыр кайда? Мен кимге өлкө жеңип жатам?” — ошентип айтышты. “Мен ханы бар эл элем. Ханым кайда? Мен кайсы ханга эмгегимди жана күчүмдү берип жатам?”

{kommentar} Элүү жыл — Таңдын үстөмдүгүнүн убагы, Чыгыш кагандык Таңга түшкөн 630-жылдан Илтериш тактыга отурган 682-жылга чейин.[43][44]

E9–E11 — Асман кийлигишет

𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰃𐱅𐰤𐰇: 𐰖𐰺𐱃𐰆𐰣𐰆: 𐰆𐰢𐰑𐰸: 𐰖𐰣: 𐰃𐰲𐰚𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜𐰏𐰼𐰇: 𐰽𐰴𐰣𐰢𐱃𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇𐰼𐰘𐰃𐰤: 𐰆𐰺𐰍𐰽𐰺𐱃𐰖𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰴𐰑𐰆: 𐰉𐰺𐰃𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰾𐰃: 𐱅𐰇𐰺𐰜: 𐰃𐰑𐰸: 𐰘𐰃𐰼𐰃: 𐰽𐰆𐰉𐰃: 𐰨𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰆𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰃𐰠𐱅𐰼𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰃𐰠𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰯𐰾𐰃𐰦𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐰘𐰇𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐱅𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨

ança tep tabgaç kaganka yagı bolmış. yagı bolıp itinü yaratunu umaduk yana içikmiş. bunça isig küçüg birtükgerü sakınmatı, “türk bodun ölüreyin, urugsıratayın” ter ermiş. yokadu barır ermiş. üze türk teŋrisi, türk ıduq yeri subı ança etmiş: “türk bodun yok bolmazun” teyin, “bodun bolçun” teyin, kaŋım iltiris kaganıg, ögüm ilbilge katunug teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmiş erinç.

Мындай деп, алар кытай ханына душман болушту. Бирок душман болгондон кийин алар өздөрүн уюштура да, тартипке сала да алган жок жана кайрадан баш ийишти. Ал эми Кытай аларга канчалык эмгек жана күч берилгенин такыр ойлонбой: “Түрк элин өлтүрөйүн. Уругсуз калтырайын” деди. Түрктөр жок болууга бара жатышты.

Ошондо жогорку Түрк Теңири жана түрктөрдүн ыйык Жер-Суусу мындай кылды: “Түрк эли жок болбосун”, “эл болсун” деп. Асман менин атам Илтериш ханды, энем Илбилге катунду башынын чокусунан кармап, жогору көтөргөн.

{kommentar} Илтериш хан жана Илбилге катун — сүйлөп жаткан Билге хандын жана Күл Тегиндин ата-энеси.[45] Iduq “ыйык” дегенди билдирет жана жер менен суу (yer sub) жердин рухтары.[46][47] Илтериш менен Илбилгени “башынын чокусунан” кармоо менен Асман аларды коргойт жана элдин башына коёт.[48]

E11–E13 — Он жети киши

𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰃𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰼𐰤: 𐱃𐱁𐰚𐰢𐰾: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰚𐰇: 𐰾𐰓𐰯: 𐰉𐰞𐰶𐰑𐰴𐰃: 𐱃𐰍𐰶𐰢𐰾: 𐱃𐰍𐰑𐰴𐰃: 𐰃𐰤𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰼𐰠𐰯: 𐰘𐱅𐰢𐰾: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰜𐰇𐰲: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜: 𐰇𐰲𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰋𐰇𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰸𐰆𐰪: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇𐰠𐰯: 𐱅𐰃𐰼𐰢𐱁: 𐰴𐰆𐰉𐰺𐱃𐰢𐱁: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

kaŋım kagan yeti yegirmi erin taşıkmış. “taşra yorıyur” teyin kü esidip balıkdakı tagıkmış, tagdakı inmiş, tirilip yetmiş er bolmış. teŋri küç birtük üçün kaŋım kagan süsi böri teg ermiş, yagısı koñ teg ermiş. ilgerü kurıgaru sülep tirmiş, kubratmış. kamagı yeti yüz er bolmış.

Атам хан он жети киши менен чыкты. “Ал тышта жүрөт” деген кабарды угуп, шаарларда болгондор тоого чыгышты, тоодо болгондор түшүштү. Алар чогулуп, жетимиш киши болушту. Асман күч бергендиктен, атам хандын аскери карышкырдай, анын душмандары койдой болду. Чыгышка жана батышка жортуулдап, ал аларды чогултуп, жыйнады. Бардыгы жети жүз киши болушту.

{kommentar} Топ он жети кишиден жетимишке, андан кийин жети жүзгө чейин өсөт.[49] Тонюкук жазуусу да аман калгандар тобун жети жүз деп көрсөтөт.[50] Бир окуу жетилерди көк түрктөрдүн ыйык саны, ал эми цифраларды санак эмес, жомок деп эсептейт.[51]

E13–E14 — Мамлекет кайра курулат

𐰠𐰾𐰼𐰢𐰾: 𐰚𐰍𐰣𐰽𐰺𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐰭𐰓𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰞𐰑𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰇𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰲𐰇𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰨𐰀: 𐰖𐰺𐱃𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐰖𐰉𐰍𐰆𐰍: 𐱁𐰑𐰍: 𐰦𐰀: 𐰋𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰼𐰘𐰀: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐰉𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰸𐰆𐰕𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰆𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰴𐰣: 𐰆𐱃𐰕𐱃𐱃𐰺: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾

elsiremiş, kagansıramış bodunug, küŋedmiş, kuladmış bodunug, türk törüsin ıçgınmış bodunug eçüm apam törüsinçe yaratmış, boşgurmış. tölis, tarduş bodunug anda itmiş. yabgug, şadıg anda birmiş. berye tabgaç bodun yagı ermiş. yırya baz kagan, tokuz oguz bodun yagı ermiş. kırkız, kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabı kop yagı ermiş.

Өлкөсүн жоготкон эл, ханын жоготкон эл. Күңгө жана кулга айланган эл. Түрк мыйзамын колдон чыгарган эл — аны ата-бабаларымдын мыйзамына ылайык ал тартипке салып, үйрөттү. Ал жерде ал Төлистерди жана Тардуштарды уюштурду. Ал жерде аларга ябгу менен шад берди. Түштүктө кытайлар душман болгон. Түндүктө Баз хан менен Тогуз Огуздар душман болгон. Кыргыздар, Курыкандар, Отуз Татар, Кытаңдар жана Татабылар — баары душман болгон.

{kommentar} Төлистер менен Тардуштар өлкөнүн чыгыш жана батыш бөлүгү катары окулат.[52][27] Ябгу хандан кийинки даража болгон жана өлкөдө эки шад, бири чыгышта, бири батышта болгон.[53][52] Baz ат катары, “Баз хан” деп же жалпы сөз “баш ийген” деп окулат, ошондо сап “баш ийген хан” жөнүндө айтат.[54][55][52]

E15–E16 — Атанын өлүмү жана таякенин бийлиги

kaŋım kagan kırk artukı yeti yolı sülemiş, yegirmi süŋüş süŋüşmiş. teŋri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş, kaganlıgıg kagansıratmış, yagıg baz kılmış, tizligig sökürmiş, başlıgıg yükündürmiş. kaŋım kagan ança ilig törüg kazganıp uça barmış. kaŋım kaganka baş balbal tikmiş. ol törüde üze eçim kagan olurtı. eçim kagan olurıpan türk bodunug yiçe itdi, igiti. çıgañıg bay kıltı, azıg üküş kıltı.

Атам хан кырк жети жолу жортуулга чыгып, жыйырма жолу ачык салгылашкан. Асман ушундай буйруган үчүн, ал өлкөсү барлардан өлкөнү, ханы барлардан ханды алган, душмандарды баш ийдирген, тизеси барларды бүктүргөн жана башы барларды ийилткен. Өлкөнү жана мыйзамды ушундай жеңип, атам хан учуп кетти. Анын мүрзөсүнө биринчи балбал катары [өлтүрүлгөн душмандын сүрөтүн] тургузушту.

Ошол эле мыйзам боюнча таякем хан болду. Тактыга отуруп, таякем хан түрк элин кайра тартипке салып, асырады. Жакырды бай кылды, азды көп кылды.

{kommentar} Тактыга отурган таяке — Капган хан.[56] Балбал — өлтүрүлгөн душмандын айкели.[57] Сап “биринчи балбал катары”, “Баз хан балбал катары” же baz жалпы сөз катары алынса, “баш ийген хан балбал катары” деп окулат.[33][58][59]

E17–E18 — “Өзүм шад элем”

𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰑𐰀: 𐰇𐰕𐰢: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰕𐰀: 𐱁𐰑: 𐰼𐱅𐰢: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰖𐱁𐰞: 𐰇𐰏𐰕: 𐱁𐰦𐰆𐰭: 𐰖𐰕𐰃𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼: 𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐱁𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐱁𐰆𐱃𐰕: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰇𐰲𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰠𐰏𐰏: 𐰃𐰠𐰾𐰼𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰍: 𐰴𐰍𐰣𐰽𐰺𐱃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰇𐰦𐰼𐱅𐰢𐰕

eçim kagan olurtukda özim tarduş bodun üze şad ertim. eçim kagan birle ilgerü yaşıl ügüz şantuŋ yazıka tegi süledimiz, kurıgaru temir kapıgka tegi süledimiz, kögmen aşa kırkız yeriŋe tegi süledimiz. kamagı biş otuz süledimiz, üç yegirmi süŋüşdimiz. illigig ilsiretdimiz, kaganlıgıg kagansıratdımız, tizligig sökürtimiz, başlıgıg yükündürtimiz.

Таякем хан болгондо, өзүм Тардуш эли үстүнөн шад элем. Таякем хан менен чогуу чыгышка Жашыл дарыяга жана Шаньдун түздүгүнө чейин жортуулдадык, батышка Темир дарбазага чейин жортуулдадык, Көгмөндү өтүп Кыргыз жерине чейин жортуулдадык. Бардыгы жыйырма беш жолу чыктык, он үч жолу ачык салгыштык. Өлкөсү барлардан өлкөнү, ханы барлардан ханды алдык. Тизеси барларды бүктүрдүк, башы барларды ийилттик.

{kommentar} Тактыга отурганга чейин Билге хан Тардуштар, өлкөнүн батыш бөлүгү, үстүнөн шад наамын алып жүргөн.[52] Yaşıl ügüz, “Жашыл дарыя”, Сары дарыя, ал эми şantuŋ түздүгү Кытайдын Шаньдун провинциясында жатат.[60][53] Көгмөн — көк түрктөр Кыргызга жетүү үчүн өткөн кырка, ал Тану-Ола же Саян деп окулат.[60]

E18–E19 — Түргештер жана Аздар

𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜𐰢𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰇𐰚𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰖𐰭𐰞𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰆𐰣: 𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰢𐰏𐰚: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰲𐰇𐰢𐰕: 𐰯𐰀𐰢𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐱅𐰯: 𐰖𐰺𐱃𐰯

türgis kagan türkümüz bodunumuz erti. bilmedükin üçün, biziŋe yaŋıltukın üçün kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti. on ok bodun emgek körti. eçümiz apamız tutmış yer sub idisiz bolmazun teyin, az bodunug itip yaratıp.

Түргеш хан биздин өз түрк уруктан, өз элибизден болгон. Алар түшүнбөгөндүктөн, бизге каршы жаңылышкандыктан, алардын ханы өлдү, анын министрлери менен бектери да өлдү. Он Ок эли кыйынчылык көрдү. Ата-бабаларыбыз кармаган жер-суу ээсиз калбасын деп, Аз элин тартипке салдык.

{kommentar} Он Ок, “Он жебе”, батыш көк түрктөр, ал эми бул жерде ат Түргештерди билдирет.[61] Көк түрктөр чет элдер менен гана эмес, тек жана тил боюнча өз туугандары менен да, алардын арасында батыш көк түрктөр менен да согушкан.[62]

E20 — Барс бек

[…]: 𐰉𐰺𐰽: 𐰋𐰏: 𐰼𐱅𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰋𐰃𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰃𐰭𐰠𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰇𐰕𐰃: 𐰖𐰭𐰡𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰸𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰴𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰴𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰖𐰺𐱃𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: […]

[ … ] bars beg erti. kagan at bunta biz birtimiz. siŋilim kunçuyug birtimiz. özi yaŋıltı, kaganı ölti, bodunı küŋ kul boltı. “kögmen yer sub idisiz kalmazun” teyin, az kırkız bodunug yaratıp keltimiz, süŋüşdimiz. [ … ]

[ … ] was Bars Beg. It was we who gave him the title of khan here. We gave him my younger sister as his princess. He himself went wrong, and so their khan died and their people became serving-women and slaves. Saying, “let the land and water of the Kögmen not be left without a master,” we set the Az and the Kırgız in order, came, and fought. [ … ]

{kommentar} кунчуй сөзү “ханбийке” дегенди билдирет.[53] Хан Барс бекке хан наамын жана кичүү карындашын kunçuy катары берет.[63]

E21 — Чыгышта жана батышта отурукташуу

𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐱁𐰍: 𐱁𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰆𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐰃𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰚𐰭𐰇: 𐱃𐰺𐰢𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐱅𐰓𐰢𐰕

ilgerü kadırkan yısıg aşa bodunug ança kondurtımız, ança itdimiz. kurıgaru keŋü tarmanka tegi türk bodunug ança kondurtımız, ança itdimiz.

Чыгышка Кадыркан токоюн өтүп, элибизди ошол жерге отурукташтырдык, ошол жерде тартипке салдык. Батышка Кеңү Тарманга чейин түрк элин ошол жерге отурукташтырдык, ошол жерде тартипке салдык.

{kommentar} Keŋü Tarman — жер аты, бирок анын орду белгисиз.[64][65] Ал эски көк түрк жеринин батыш четиндеги бир чекитти белгилеши мүмкүн.[65]

E22 — “Силерди ким жок кыла алмак?”

𐰆𐰞: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰸𐰆𐰞: 𐰸𐰆𐰞𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰾𐰓𐰭: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰉𐰽𐰢𐰽𐰺: 𐰽𐰺𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐱅𐰠𐰤𐰢𐰾𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰠𐰭𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰭𐰤: 𐰚𐰢: 𐰺𐱃𐱃𐰃: 𐰆𐰑𐰀𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃

ol ödke kul kullug bolmış erti, küŋ küŋlüg bolmış erti. inisi eçisin bilmez erti, oglı kaŋın bilmez erti. ança kazganmış, itmiş ilimiz, törümüz erti. türk oguz begleri, bodun, esidiŋ! üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser, türk bodun, iliŋin törüŋin kim artatı udaçı erti?

Ошол убакта кул өзүнүн кулдарына ээ болуп калган, күң өзүнүн күңдөрүнө. Ини агасын билген эмес, уул атасын билген эмес. Ушундай жеңилген жана тартипке салынган биздин өлкө жана мыйзам болгон.

Түрк жана Огуз бектери жана сиз эл, мени уккула! Эгер жогортон асман басып келбесе, төмөндөн жер жарылбаса, түрк эли, сенин өлкөңдү жана мыйзамыңды ким жок кыла алмак?

{kommentar} Алгачкы саптар жеңүү доорун сүрөттөйт: ушунчалык көп эл алынган, кулдардын да өз кулдары болгон.[65] Üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser — туруктуу формула: асмандын кулашы же жердин жарылышынан башка эч нерсе өлкөнү жок кыла албайт.[66][63]

E22–E25 — “Таштагыла. Өкүнгүлө.”

türk bodun, ertin, ökün! küregüŋin üçün igidmiş kaganıŋa, ermiş barmış edgü iliŋe kentü yaŋıltıg, yablak kigürtüg. yaraklıg kantan kelip yaña iltdi? süŋüglüg kandan kelipen süre iltdi? ıduq ötüken yış bodun, bardıg. ilgerü barıgma bardıg, kurıgaru barıgma bardıg. barduk yerde edgüg ol erinç: kanıŋ subça yügürti, söŋüküŋ tagça yatdı. beglik urı ogluŋ kul boltı, silik kız ogluŋ küŋ boltı. bilmedük üçün, yablakıŋın üçün eçim kagan uça bardı.

Түрк эли, таштагыла жана өкүнгүлө! Өзүңөрдүн баш ийбестигиңер үчүн өзүңөрдү багып чоңойткон ханыңарга каршы, туруп турган, силердики болгон жакшы өлкөгө каршы жаңылыштыңар, жамандыкты өз колуңар менен киргиздиңер. Курал-жарактуулар кайдан келип, силерди чачыратты? Найзалуулар кайдан келип, силерди кууп чыкты? Ыйык Өтүкөн токойунун эли, силер кеттиңер. Кээ бириңер чыгышка кеттиңер, кээ бириңер батышка кеттиңер. Кеткен жерлериңерде алган жакшылыгыңар ушул болгон: каныңар суудай аккан, сөөктөрүңөр тоодой жыйылып жатты. Бек болууга тийиш болгон уулдарыңар кул болду, кемчиликсиз кыздарыңар күң болду. Түшүнбөгөнүңөр үчүн, өз жамандыгыңар үчүн таякем хан учуп кетти.

{kommentar} Бир окуу кайрылууну өзгөчө Огуздарга багытталган жана көк түрктөрдүн бытырап кеткенине жана алардын көбүнүн Кытайга качканына байланыштуу деп эсептейт.[65] Өтүкөн — жеке ат, көк түрктөрдүн мекени жана ханынын отургузуучу жери үчүн гана колдонулат жана ал Хангайдын чыгыш этегине жайгаштырылат.[67][68] Суудай аккан кан жана тоодой жыйылган сөөктөр түрк элдик поэзиясынын туруктуу образдары.[67]

E25–E26 — Асман Билге ханды тактыга отургузат

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐱅𐰼𐰢𐱁: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰃𐰠: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰇𐰕𐰢𐰤: 𐰆𐰞: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰑𐰃: 𐰼𐰨: 𐰤𐰭: 𐰘𐰃𐰞𐰾𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢: 𐰃𐰲𐰼𐰀: 𐱁𐰽𐰕: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐱃𐰆𐰣𐰽𐰕: 𐰖𐰉𐰕: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰕𐰠𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰭𐰢𐰕: 𐰲𐰢𐰕: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰑𐰢𐰑𐰢: 𐰚𐰇𐰤𐱅𐰕: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢

“türk bodunug atı küsi yok bolmazun” teyin kaŋım kaganıg, ögüm katunug kötürmiş teŋri, il birigme teŋri, “türk bodun atı küsi yok bolmazun” teyin özümin ol teŋri kagan olurtdı erinç. neŋ yılsıg bodunka olurmadım. içre asız, taşra tonsuz, yabız yablak bodunta üze olurtum. inim kül tegin birle sözlesdimiz. kaŋımız eçimiz kazganmış bodun atı küsi yok bolmazun teyin, türk bodun üçün tün udımadım, küntüz olurmadım.

Түрк элинин аты-даңкы жок болбосун деп атам ханды, энем катунду көтөргөн Асман, өлкө берүүчү Асман — өзүмдү да түрк элинин аты-даңкы жок болбосун деп ошол Асман хан кылып отургузду.

Мен эч кандай байлыгы бар элге тактыга отурган жокмун. Мен ичинде тамагы жок, сыртында кийими жок, кедей жана талкаланган эл үстүнө тактыга отурдум. Иним Күл Тегин экөөбүз кеңешкенбиз. Атабыз менен таякебиз жеңген элдин аты-даңкы жок болбосун деп, түрк эли үчүн түнү уктаган жокмун, күнү отурган жокмун.

{kommentar} İçre asız, taşra tonsuz, “ичинде тамак жок, сыртында кийим жок”, так муктаждыктагы эл үчүн туруктуу сөз айкашы.[69]

E27–E28 — Эл кайтып келет

𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰢: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐱃: 𐰽𐰆𐰉: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰑𐰢: 𐰢𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰢𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰢𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰖𐰑𐰍𐰣: 𐰖𐰞𐰭𐰣: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐰏𐰓𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐱃𐰯𐰀: 𐰆𐰞𐰍: 𐰾𐰇: 𐰚𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢

inim kül tegin birle, eki şad birle ölü yitü kazgantım. ança kazganıp, birki bodunug ot sub kılmadım. men özim kagan olurtukuma yer sayu barmış bodun ölü yitü, yadagın yalaŋın yana kelti. bodunug igideyin teyin yırıgaru oguz bodun tapa, ilgerü kıtañ tatabı bodun tapa, birgerü tabgaç tapa ulug sü eki yegirmi süledim.

Иним Күл Тегин жана эки шад менен өлүп-жоголуп жеңип алдым. Ошентип жеңип алып, бир болгон элди от менен суу кылбадым. Өзүм тактыга отурганда, ар бир өлкөгө кеткен эл өлүп-жоголуп, жөө-жалаңач кайра келди. “Бул элди багайын” деп, түндүккө Огуз элине, чыгышка Кытаң менен Татабы элине, түштүккө кытайларга каршы он эки жолу чоң аскер менен жортуулга чыктым.

{kommentar} Ot sub, “от жана суу”, душмандыкты билдирет: хан бирдикке келген элдин бири-бирине каршы бурулушуна жол берген жок.[70][71]

E28–E30 — Эмнеге жетишилди

anta kisre teŋri yarlıkaduk üçün, kutum ülügüm bar üçün, ölteçi bodunug tirgürü igittim. yalaŋ bodunug tonlug, çıgañ bodunug bay kıltım. az bodunug üküş kıltım. ıgar illigde, ıgar kaganlıgda yeg kıltım. tört buluŋdakı bodunug kop baz kıltım, yagısız kıltım. kop maŋa körti. isig küçüg birür. bunça törüg kazganıp inim kül tegin özi ança kergek boltı.

Андан кийин Асман буйругандыктан, бактым, ырыскым бар болгондуктан, өлүүгө аз калган элди кайра тирилтип, бактым. Жылаңач элди кийинттим, жакырды бай кылдым. Аз элди көп кылдым. Күчтүү өлкөсү, күчтүү ханы барлардан жакшы кылдым. Төрт бурчтагы бардык элди баш ийдирдим, алар мындан ары душман болбой калды. Алар баары мага карады. Алар эмгегин жана күчүн беришет.

Мыйзамды ушунча жеңип алгандан кийин — иним Күл Тегин өзү көз жумду.

{kommentar} Кут — Асман башкаруучуга берген колдоо, ал эми ülüg ага бөлүнгөн үлүш.[72] Хан экөөнү тең өзүнүн бийлик кылуу негизи катары атайт.[73] Kergek bol-, “керек болуу”, өлүүнү билдирген сыпайы идиом.[70]

E30–E32 — Күл Тегиндин биринчи салгылаштары, он алты жашында

kaŋım kagan uçdukda inim kül tegin yeti yaşda kaltı. umay teg ögüm katun kutıŋa inim kül tegin er at boltı. altı yegirmi yaşıŋa eçim kaganıŋ ilin törüsin ança kazgantı. altı çub sogdak tapa süledimiz, buzdımız. tabgaç oŋ tutuk beş tümen sü kelti, süŋüşdimiz. kül tegin yadagın oplayu tegdi. oŋ tutuk yorçısın yaraklıg elgin tutdı, yaraklıgdı kaganka ançuladı. ol süg anda yok kışdımız.

Атам хан учуп кеткенде, иним Күл Тегин жети жашта калды. Умайдай энем катундун бактысы менен иним Күл Тегин эркек атын алды.

Он алты жашында ал таякем хандын өлкөсү жана мыйзамы үчүн ушунча нерсени жеңип алды. Алты Чуб согдуларына каршы жортуулдап, аларды талкаладык. Губернатор Оң Тутуктун кытай аскери элүү миң кишиден турган, бизге каршы келди жана биз салгыштык. Күл Тегин аларга жөө чабуул койду. Ал Оң Тутуктун жоро-жолдошун курал колунда өз колу менен кармап, куралдуу бойдон ханга тартуулады. Ал аскерди ошол жерде жок кылдык.

{kommentar} Умай — балдарды коргогон кудайым, ханын энеси ага теңештирилет.[53][74] er at, “эркек аты”, Күл Тегин энесинин Кутунан алганы, ал эми сап анын бир да иши себеп экенин айтпайт.[74][75] Altı çub sogdak “алты райондун” согдулары деп, çub “район” үчүн кытай сөзү катары, же Чу дарыясындагы жер “Алты Чубдун” согдулары деп окулат.[76][71]

E32–E34 — Астынан үч ат өлтүрүлдү, жыйырма бир жашында

𐰋𐰃𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰲𐰲𐰀: 𐰾𐰭𐰇𐰤𐰚𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰭: 𐰠𐰚𐰃: 𐱃𐰑𐰴𐰣: 𐰲𐰆𐰺𐰭: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰚𐰃𐰤𐱅𐰃: 𐰃𐱁𐰉𐰺𐰀: 𐰖𐰢𐱃𐰺: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰇𐰲𐰨: 𐰘𐰏𐰤: 𐰾𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰏𐰭: 𐰚𐰓𐰢𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐰺𐰍: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰖𐰺𐰴𐰃𐰦𐰀: 𐰖𐰞𐰢𐰽𐰃𐰦𐰀: 𐰘𐰇𐰕: 𐰺𐱃𐰸: 𐰸𐰆𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰘𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰉𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰋𐰃𐰼: 𐱅𐰏𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐱅𐰏𐰓𐰜𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰴𐰆𐰯: 𐰋𐰃𐰠𐰃𐰼𐰾𐰃𐰕: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰏: 𐰦𐰀: 𐰖𐰸: 𐰴𐱁𐰑𐰢𐰕

bir otuz yaşıŋa çaça seŋünke süŋüşdimiz. eŋ ilki tadıkıŋ çorıŋ boz atıg binip tegdi. ol at anda ölti. ekinti ışbara yamtar boz atıg binip tegdi. ol at anda ölti. üçünç yegen silig begiŋ kedimlig torug at binip tegdi. ol at anda ölti. yarıkınta yalmasınta yüz artuk okun urtı. yüziŋe başıŋa bir tegürmedi. tegdükin türk begler kop bilir siz. ol süg anda yok kışdımız.

Жыйырма бир жашында кытай генералы Чача Сеңүнгө каршы салгыштык. Адегенде ал Тадык Чордун боз атына минип чабуул койду, ал ат ошол жерде өлдү. Экинчи ирет ал Ишбара Ямтардын боз атына минип чабуул койду, ал ат ошол жерде өлдү. Үчүнчү ирет ал Егөн Силиг бектин соот жабылган кула атына минип чабуул койду, ал ат ошол жерде өлдү. Анын сооту менен тонуна жүздөн ашык жебе тийди, бирок бири да жүзүнө же башына тийген жок.

Түрк бектери баарыңар анын кандай чабуул койгонун билесиңер. Ал аскерди ошол жерде жок кылдык.

{kommentar} Seŋün — кытай даражасы jiangjun, “генерал”, ал эми Чача Сеңүн — көк түрктөр салгышкан кытай генералы.[77][78] Çor жана išbara — наамдар, ал эми išbara санскриттен алынган.[79]

E34 — Байырку

𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰘𐰼: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰣𐰃: 𐰖𐰪𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰃: 𐰖𐰺𐰍𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢𐰕: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰕𐰶𐰪𐰀: 𐰼𐰤: 𐱅𐰕𐰯: 𐰉𐰺𐰑𐰃

anta kisre yir bayırku ulug irkin yagı boltı. anı yañıp türgi yargun költe buzdımız. ulug irkin azkıña erin tezip bardı.

Андан кийин Жер Байыркунун Улуг Иркини биздин душманыбыз болду. Аны кайра кууп, Түрги Яргун көлүндө талкаладык. Улуг Иркин өтө аз киши менен качып кетти.

{kommentar} Байыркулар жетинчи кылымда тарыхта роль ойной баштаган эл жана кытай тарыхтары аларды Гобинин түндүгүнө жайгаштырат.[80]

E34–E36 — Көгмөндөн өтүп Кыргыздарга каршы, жыйырма алты жашында

𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰞𐱃𐰃: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐰇𐰏: 𐰉𐱃𐰢𐰃: 𐰴𐰺𐰍: 𐰾𐰇𐰚𐰯𐰤: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰯: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰽𐰆𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰣𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰃𐰺𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐰼𐰏: 𐰸𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰚𐰃: 𐰼𐰏: 𐰆𐰑𐱁𐰺𐰆: 𐰽𐰨𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱅𐰏𐰓𐰜𐰓𐰀: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰤𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰺𐰍: 𐰆𐰑𐰞𐰴𐰃𐰤: 𐰾𐰃𐰖𐰆: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕

kül tegin [altı] otuz yaşıŋa kırkız tapa süledimiz. süŋüg batımı karıg sökipen, kögmen yısıg toga yorıp, kırkız bodunug uda basdımız. kaganın birle soŋa yısda süŋüşdimiz. kül tegin bayırkunuŋ ak adgırıg binip oplayu tegdi. bir erig okun urtı, eki erig udu asru sançdı. ol tegdükde bayırkunuŋ ak adgırıg udlukın sıyu urtı. kırkız kaganın ölürtimiz, ilin altımız.

Жыйырма алты жашында Кыргыздарга каршы жортуулдадык. Найза көмүлгөндөй терең кар аркылуу жол ачып, Көгмөн кыркасынан өтүп, Кыргыздарга уктап жатканда чабуул койдук. Алардын ханы менен Соңа токоюнда салгыштык. Күл Тегин Байыркунун ак айгырына минип чабуул койду. Бир кишини жебе менен атты жана дагы экөөн бирин-биринен кийин сайды. Ошол чабуулда алар Байыркунун ак айгырынын санын сокку менен сындырышты. Кыргыз ханын өлтүрдүк жана анын өлкөсүн алдык.

{kommentar} Кыргыздар Жогорку Енисейде жашап, түштүккө Тану тоолоруна чейин жеткен жана алар көбүнчө көк түрктөрдөн көз каранды болгон эмес.[36] Uda basdımız, түзмө-түз “уйкуда бастык”, капыстан чабуулдун туруктуу сөз айкашы.[48][81]

E36–E38 — Болчу, Түргештерге каршы

𐰆𐰞: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐱃𐰯𐰀: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰼𐱅𐰾: 𐰇𐰏𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰑𐰀: 𐰆𐱃𐰲𐰀: 𐰉𐰆𐰺𐰲𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐰚[…]: […] 𐱃𐰆𐱃𐰕𐱃𐰃: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰕𐰃: 𐰡𐰕𐰑𐰃: 𐰦𐰀: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰃𐰼𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰸𐰆𐰍: 𐰠𐰏𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐰴𐰺𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰸𐰆𐰯: 𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰉𐰺𐰑𐰀: 𐰴𐰆𐰣𐱃𐰺𐱃𐰢𐰕

ol yılka türgis tapa altun yısıg toga, ertis ügüzüg keçe yorıdımız. türgis bodunug uda basdımız. türgis kagan süsi bolçuda otça borça kelti. süŋüşdimiz. kül tegin başgu boz at binip tegdi. başgu boz k[ … ] [ … ] tutuztı, ekisin özi altızdı. anda yana kirip türgis kagan buyrukı az tutukug elgin tutdı. kaganın anda ölürtimiz, ilin altımız. kara türgis bodun kop içikdi. ol bodunug tabarda kondurtumuz.

Ошол эле жылы Түргештерге каршы жортуулга чыктык, Алтай кыркасынан өтүп, Ыртышты кечип, Түргештерге уктап жатканда чабуул койдук. Түргеш ханынын аскери Болчуда бизге от сыяктуу, бороон сыяктуу келди. Салгыштык. Күл Тегин маңдайы ак боз атка минип чабуул койду. Маңдайы ак боз ат [ … ] [ … ] кармаган. Экөөн өзү кармады. Анан кайра кирип, өз колу менен Түргеш ханынын министрин, Аздын губернаторун кармады. Ханын ошол жерде өлтүрүп, өлкөсүн алдык. Кара Түргештердин баары баш ийди жана ал элди Табарда отурукташтырдык.

{kommentar} Болчу — орду так белгилене албаган жер аты.[82] Otça borça, “от сыяктуу, бороон сыяктуу”, тез чабуулдун туруктуу сөз айкашы.[66] Kara Türgeš “жөнөкөй” Түргештер деп, анткени kara жөнөкөй же баш ийген эл дегенди билдирет, же Түргештердин өзүнчө бутагы деп окулат.[53][32][82]

E39 — Темир дарбазага

𐰽𐰆𐰍𐰑𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐱅𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰨𐰇: 𐰇𐰚𐰇𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕

sogdak bodun itiyin teyin, yinçü ügüzüg keçe temir kapıgka tegi süledimiz.

“Согд элин тартипке салайын” деп, Жинчү дарыясынан өтүп, Темир дарбазага чейин жортуулдадык.

{kommentar} Yinçü ügüz, “Жинчү дарыясы”, Зеравшан, Согдиана дарыясы, же Сыр-Дарыя деп окулат.[83][81]

E39–E40 — Кара Түргештер кайра көтөрүлөт, Күл Тегин аз киши менен жиберилет

anda kisre kara türgis bodun yagı bolmış, keŋeres tapa bardı. bizinŋ sü atı turuk, azukı yok erti. yablak kişi … alp er bizinŋe tegmiş erti. antag ödke ökünüp kül tegin[ig] az erin ırtürü ıdmız. ulug süŋüş süŋüşmiş. alp şalçı ak atın binip tegmiş. kara türgis bodunug anda ölürmiş, almış. yaña yorıp … koşu tutukug birle süŋüşmiş. erin kop ölürmiş, ebin barımın kalısız kop kelürti.

Андан кийин Кара Түргештер душман болуп, Кеңереске карай кетишти. Аскерибиздин аттары арык болчу жана азык-түлүгү жок болчу. Жараксыз киши [ … ] баатыр киши бизге чабуул койгон. Ушундай учурдагы абалыбызга өкүнүп, Күл Тегинди аз киши менен алдыга жибердик. Ал чоң салгылашты. Алп Шалчы деген ак атка минип чабуул койду. Ал жерде Кара Түргештерди өлтүрүп, аларды алды. Дагы алдыга барып, ал губернатор Кошуга каршы салгышты. Алардын бардык кишилерин өлтүрүп, үй-бүлөлөрүн жана мал-мүлкүн, акыркы нерсесине чейин алып келди.

{kommentar} Keŋeres — жер аты, балким элдин аты.[64] Тутук наамы аскер губернаторуна таандык жана кытай тилинен алынган сөз катары же tut-, “кармоо” этишинен түрк сөзү катары окулат.[27][71]

Түндүк бет

N1–N3 — Карлуктар, жыйырма жети жана отуз жашында, Аздар, отуз бир жашында

kül tegin yeti otuz yaşıŋa karluk bodun erür barur erkli yagı boltı. tamag ıduq başda süŋüşdimiz. kül tegin ol süŋüşde otuz yaşayur erti. alp şalçı akın binip oplayu tegdi. eki erig udu asru sançdı. karlukug ölürtimiz, altımız. az bodun yagı boltı. kara költe süŋüşdimiz. kül tegin bir kırk yaşayur erti. alp şalçı akın binip oplayu tegdi. az iltiberin tutdı. az bodun anda yok boltı.

Күл Тегин жыйырма жети жашка чыкканда, Карлук эли, дагы эле эркин жүргөндө, биздин душманыбыз болду.[84] Тамагдын Ыйык булагында салгыштык. Ал салгылашууда Күл Тегин отуз жашта болчу. Ал Алп Шалчы деген ак атка минип чабуул койду. Эки кишини бирин-биринен кийин сайды. Карлуктарды өлтүрүп, аларды алдык.

Аз эли биздин душманыбыз болду. Кара көлдө салгыштык. Күл Тегин отуз бир жашта болчу. Ал Алп Шалчы деген ак атка минип чабуул койду. Азын илтиберин өз колу менен кармады. Аз эли ошол жерде жок болду.

{kommentar} Tamag — орду белгисиз жер аты, ал эми baş чокуну же дарыянын башатын билдириши мүмкүн.[83] Илтибер (Текиндин басмасында Elteber) — жогорку наам, “генерал-губернатор” деп чечмеленет.[85] Alp Šalčı бул жерде аттын аты катары алынат, ал эми Текиндин сөздүгү Šalčı сөзүн жеке аты катары тизмектейт.[78]

N3–N4 — Изгилдер

eçim kagan ili kamşag boltukınta, bodun ilig ekegü boltukınta, izgil bodun birle süŋüşdimiz. kül tegin alp şalçı akın binip oplayu tegdi. ol at anda ölti. izgil bodun ölti.

Таякем ханын өлкөсү бүлүнүүдө болгондо жана эл менен өлкө экиге бөлүнгөндө, Изгил эли менен салгыштык. Күл Тегин Алп Шалчы деген ак атка минип чабуул койду. Ал ат ошол жерде өлдү. Изгил эли өлдү.

{kommentar} Өлкөсү бүлүнүүдө болгон таяке — Капган хан.[56] Изгилдер — кимдиги белгисиз эл.[83]

N4–N8 — Бир жылда беш салгылашуу, Тогуз Огуздарга каршы

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti. teŋri yer bulgakın üçün yagı boltı. bir yılka biş yolı süŋüşdimiz. eŋ ilki togu balıkda süŋüşdimiz. kül tegin azman akıg binip oplayu tegdi. altı erig sançdı. sü tegişinde yetinç erig kılıçladı. ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz. kül tegin az yagızın binip oplayu tegip bir erig sançdı, tokuz erig egire tokıdı. ediz bodun anda ölti. üçünç bo[lçu]da oguz birle süŋüşdimiz. kül tegin azman akıg binip tegdi, sançdı. süsin sançdımız, ilin altımız. törtünç çuş başında süŋüşdimiz. türk bodun adak kamşatdı, yablak boltaçı erti. oza kelmiş süsin kül tegin agıtıp, toŋra bir uguş alpagu on erig toŋa tegin yogında egirip ölürtimiz. beşinç ezginti kadızda oguz birle süŋüşdimiz. kül tegin az yagızın binip tegdi, eki erig sançdı, balıkka basıkdı. ol sü anda ölti.

Тогуз Огуздар менин өз элим болгон. Асман менен Жер бузулгандыктан, алар биздин душманыбыз болду. Бир жылда алар менен беш жолу салгыштык.

Биринчи жолу Тогу шаарында салгыштык. Күл Тегин Азман деген ак атка минип чабуул койду. Алты кишини сайды, аскерлердин кагылышында жетинчисин кылычка алды.

Экинчи жолу Кошулгакта Эдиздер менен салгыштык. Күл Тегин күрөң Аз атына минип чабуул койду. Бир кишини сайды жана тогуз кишини чаап, аларды курчап алды. Эдиз эли ошол жерде өлдү.

Үчүнчү жолу Бо[лчуда] Огуздар менен салгыштык. Күл Тегин Азман деген ак атка минип чабуул койду жана аларды сайды. Алардын аскерин сайып, өлкөсүн алдык.

Төртүнчү жолу Чуштун башында салгыштык. Түрк эли таянычында тайгаланып, жаман болуп калуу алдында турду. Күл Тегин биздин алдыбызга чыгып алган душман аскерин чачыратты жана Тоңа Тегиндин аза тоюндо Тоңра уругунун он баатырын курчап өлтүрдүк.

Бешинчи жолу Эзгинти Кадызда Огуздар менен салгыштык. Күл Тегин күрөң Аз атына минип чабуул койду. Эки кишини сайды жана аларды шаарга кайра кысып киргизди. Ал аскер ошол жерде өлдү.

{kommentar} Тогуз Огуздар “менин өз элим” деп аталат жана көк түрктөр тек жана тил боюнча өз туугандары болгон бир нече элдер менен, алардын арасында Огуздар менен да, согушкан.[62] Таш эч кандай жыл бербейт: бир баян салгылашууларды 714-жылга коёт, экинчиси көтөрүлүштү Капган 716-жылы өлгөндөн кийин коёт, ал эми Томсен беш салгылашууну 730-жылга коёт.[86][87][88] Эдиздер менен Тоңралар алгачкы Таңдын тиеле уруулары болгон А-те жана Тун-лодун экөө менен теңештирилген.[89]

N8–N10 — Амга Корганда кыштоо, ханды ордосуна чабуул

𐰢𐰍𐰀: 𐰴𐰆𐰺𐰍𐰣: 𐰴𐰃𐱁𐰞𐰯: 𐰖𐰕𐰃𐰭𐰀: 𐰆𐰍𐰕𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇: 𐱃𐱁𐰴𐰑𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰏: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰴𐰃𐱃𐰢𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰖𐰍𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰉𐰽𐰑𐰃: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰇𐰏𐰾𐰕: 𐰴𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰼𐰤: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰇𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰭𐰇𐰤𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰞𐰺𐰢: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰏𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: 𐰇𐰠𐰏𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰑𐰀: 𐰖𐰆𐰞𐱃𐰀: 𐰖𐱃𐰆: 𐰴𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰖𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕

amga korgan kışlap, yazıŋa oguzgaru sü taşıkdımız. kül tegin ebig başlayu kıtdımız. oguz yagı ordug basdı. kül tegin ögsüz akın binip tokuz eren sançdı, ordug birmedi. ögüm katun, ulayu öglerim, ekelerim, keliŋünüm, kunçuylarım — bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti, ölügi yurtda yolta yatu kaltaçı ertigiz. kül tegin yok erser, kop ölteçi ertigiz.

Амга чебинде кыштап, жазында Огуздарга каршы аскер алып чыктык. Күл Тегинди ордонун башчысы кылып алдыга жибердик. Огуз душману хандын ордосуна чабуул койду. Күл Тегин Өгсүз деген ак атка минип, тогуз кишини сайды жана ордону бере койгон жок.

Энем катун, андан кийин өгөй энелерим, эжелерим, келиндерим, ханбийкелерим — булардын тирүүлөрү кулчулукка кетмек, мурун өлгөндөрү ачык жерде, жерде жана жолдо жатып калмак. Эгер Күл Тегин болбогондо, баарыңар өлмөксүңөр.

{kommentar} Амга Коргон — жер аты, ал эми ордо — ханын лагери.[90] Бир баян Амгада кыштоону 715-жылга, экинчиси ордого чабуулду балким 717-жылдын жазына коёт.[86][87] Экинчи абзацтын этиштери шарттуу формада жана алар Күл Тегин болбогондо эмне болмок экенин айтат.[91]

N10–N11 — Ыйлоо

𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰇𐰼: 𐰚𐰇𐰕𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰼: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰢: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰇𐰓: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰽𐰺: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐰏𐰠𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰾: 𐰨𐰀: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰓𐰀: 𐰖𐱁: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐱅𐰃𐰑𐰀: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐱅𐰀: 𐰾𐰃𐰍𐱃: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐰖𐰦𐰺𐰆: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰴𐱃𐰍𐰓𐰃: 𐰽𐰴𐰦𐰢

inim kül tegin kergek boltı. özüm sakındım. körür közüm körmez teg, bilir biligim bilmez teg boltı. özüm sakındım. öd teŋri yasar. kişi oglı kop ölgeli törümiş. ança sakındım. közde yaş kelser tıda, köŋülte sıgıt kelser yanturu sakındım. katıgdı sakındım.

Иним Күл Тегин көз жумду.

Кайгырдым. Көргөн көзүм көрбөгөндөй болду, билген акылым билбегендей болду. Кайгырдым.

Асман убакытты бөлүштүрөт. Адамдын уулдарынын баары өлүү үчүн төрөлгөн.

Ошентип кайгырдым. Көзүмө жаш келгенде кармап калдым, жүрөгүмдөн ыйлоо көтөрүлгөндө артка бурдум. Катуу кайгырдым.

{kommentar} E28–E30да түшүндүрүлгөн kergek bol- идиому биринчи сапта турат.[92] Öd teŋri yasar “Асман убакытты бөлүштүрөт” деп, “Асман тирүү” деп же, aysar катары, “Асман буйруганда” деп окулат.[88][93][94]

N11 — Эмнеге кайгырды

𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤𐰃: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰃: 𐰴𐱁𐰃: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐱅𐰃𐰯: 𐰽𐰴𐰦𐰢

“eki şad, ulayu iniygünüm, oglanım, beglerim, bodunum közi kaşı yablak boltaçı” tep sakındım.

Мындай деп ойлоп кайгырдым: “эки шаддын, андан кийин инилеримдин, уулдарымдын, бектеримдин, элимдин көзү менен кашы бузулуп кетет.”

{kommentar} Közi kaşı yablak boltaçı идиому, “көзү менен кашы жаман болот”, Текин тарабынан “бузулат” деп которулат.[95] Моңгол которуучулар аны “көз менен каш шишийт” же ыйлаганда болгондой “кабак түшөт” деп которот.[96]

N11–N13 — Элчиликтер

yogçı sıgıtçı kıtañ tatabı bodun başlayu udar seŋün kelti. tabgaç kaganta isiyi likeŋ kelti. bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti. tüpüt kaganta bölön kelti. kurıya kün batsıkdakı sogd, berçeker, bukarak ulus bodunta enik seŋün, ogul tarkan kelti. on ok oglum türgis kaganta makaraç tamgaçı, oguz bilge tamgaçı kelti. kırkız kaganta tarduş ınançu çor kelti. bark itgüçi, bediz yaratıgma, bitig taş itgüçi tabgaç kagan çıkanı çaŋ seŋün kelti.

Аза күтүүчүлөр жана ыйлоочулар катары Кытаң жана Татабы элдеринин башында генерал Удар келди. Кытай ханынан Исии Ликең келди, ал он миң боо жибек жана санап бүтпөгөн алтын-күмүш алып келди. Тибет ханынан bölön келди. Күн батыштагы элдерден — согдулар, персиялыктар, Бухара шаар эли — генерал Еник менен Огул Таркан келди. Менин уулум, Он Окчу Түргеш ханынан мөөр сакчысы Макарач менен мөөр сакчысы Огуз Билге келди. Кыргыз ханынан Тардуш Инанчу Чор келди. Мүрзө курууга, чегүүгө жана жазуу ташын жасоого кытай ханынын жээни генерал Чаң келди.

{kommentar} Кытай тарыхы кайгыга шерик болуу үчүн жиберилген кишилер катары генерал Чжан Цюйини жана катчы Люй Сянды атайт.[17] Таштагы İšiyi Likeŋ жана Çaŋ Seŋün алар менен теңештирилет.[97][98] Түргеш ханы “менин уулум” деп аталат, муну Томсен “күйөө бала” деп эсептейт.[97]

≈N13 — Даталар жана эстеликтин бүтүшү

kül tegin koñ yılka, yeti yegirmi yaŋıka uçdı. tokuzınç ay yeti otuzka yog ertürtümiz. barkın, bedizin, bitig taşın biçin yılka, yetinç ay yeti otuzka kop alkdımız. kül tegin özi kırk artukı yeti yaşıŋ boltı. taş barkın bunça bedizçig tuygun elteber kelürti.

Күл Тегин Кой жылынын он жетинчи күнүндө учуп кетти. Тогузунчу айдын жыйырма жетисинде жаназасын өткөрдүк. Анын мүрзөсүн, чегүүсүн жана жазуу ташын Маймыл жылынын жетинчи айынын жыйырма жетисинде толугу менен бүтүрдүк. Күл Тегиндин өз жашы кырк жетиге жетти. Таш менен мүрзө үчүн ушунча чегүүчүнү алып келген Илтибер Туйгун болду.

{kommentar} Uç-, “учуу”, ошондой эле “өлүү” дегенди билдирет.[27] Таш өлүмдү жана жаназаны жаныбар жылы, айы жана күнү менен даталайт, ал эми Текин аларды өлүм үчүн 731-жылдын 27-февралына, жаназа үчүн 731-жылдын 1-ноябрына которот.[4] Томсен сандарды алтымыш күндүк циклдин күндөрү катары окуйт жана анын эсеби боюнча жаназа 731-жылдын 6-октябрына туура келет.[99]

Түштүк бет

Жылнаамалар бүттү жана жаназа өттү. Калганы — сөз. Билге хан эмне болгонунун баянынан элинин эмне кылышы керектиги жөнүндөгү дооматка бурулат. Он үч сап бою ал аларга түз, экинчи жакта, буйрук формасында кайрылат. Эстеликтин бул бөлүгү али төрөлө элек адамдар үчүн үн чыгарып окулсун деп жазылган.

S1 — Кайрылуу

𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰽𐰉𐰢𐰣: 𐱅𐰇𐰚𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓𐰏𐰠: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰆𐰍𐱁𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰘𐰀: 𐱁𐰑𐰯𐰃𐱃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐱃𐰺𐰴𐱃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰤: 𐰓𐰏𐰇𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓: 𐰴𐱃𐰍𐰑𐰃: 𐱅𐰃𐰭𐰞𐰀

teŋri teg, teŋride bolmış türk bilge kagan, bu ödke olurtum. sabımın tüketi esidgil: ulayu iniygünüm, oglanım, biriki ugusum bodunum; birye şadapıt begler, yırya tarkat buyruk begler, otuz tatar, tokuz oguz begleri bodunı — bu sabımın edgüti esid, katıgdı tıŋla!

Мен, Асмандай жана Асмандан төрөлгөн Түрк Билге хан, бул убакта тактыга отурдум. Сөздөрүмдү аягына чейин угуңар — адегенде сиз, инилерим, уулдарым, бириккен уруугум менен элим; түштүктөгү Шадапыт бектери, түндүктөгү таркандар менен министр-бектер, Отуз Татар, Тогуз Огуздун бектери менен эли: менин бул сөздөрүмдү жакшы угуңар жана катуу уккула.

{kommentar} Хан адегенде тууган-урууна жана элине, андан кийин оң жагындагы бектерге, андан кийин сол жагындагылар менен баш ийген элдердин өкүлдөрүнө кайрылат.[97] Bu ödke olurtum, “бул убакта отурдум”, ал бул убакта тактыга отурганын билдирет.[97][28]

S2 — Өлкөнүн чеги

𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰍𐰺𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰉𐱃𐰾𐰶𐰃𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰃: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰦𐰀: 𐰃𐰲𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰢𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰼: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰆𐰞: 𐰢𐱃𐰃: 𐰪𐰍: 𐰖𐰸: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰍𐰣: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰃𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰭: 𐰖𐰸

ilgerü kün togsıkka, birgerü kün ortusıŋaru, kurıgaru kün batsıkıŋa, yırgaru tün ortusıŋaru — anda içreki bodun kop maŋa körür. bunça bodun kop itdim. ol amtı añıg yok. türk kagan ötüken yış olursar, ilte buŋ yok.

Чыгышка күн чыгышка, түштүккө түшкө, батышка күн батышка, түндүккө түн ортосуна чейин — ал чектердин ичиндеги ар бир эл мага баш ийет. Ушунча элди мен тартипке салдым. Алардын азыр эч кандай жамандыгы жок. Түрк хан Өтүкөн токоюнда отургуча, өлкөдө эч кандай кыйынчылык жок.

{kommentar} İt-, “тартипке салуу”, негиздөөчүлөр E2–E4те мыйзам үчүн колдонгон этиш, ал эми бул жерде Билге хан аны элдер үчүн колдонот.[26][100]

S3 — Канчага чейин жортуулдады жана кайда кайтып келди

ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim, taluyka kiçig tegmedim. birgerü tokuz ersinke tegi süledim, tüpütke kiçig tegmedim. kurıgaru yinçü ügüz keçe temir kapıgka tegi süledim. yırıgaru yir bayırku yeriŋe tegi süledim. bunça yerke tegi yorıtdım. ötüken yısda yeg idi yok ermiş. il tutsık yer ötüken yış ermiş.

Чыгышка Шаньдун түздүгүнө чейин жортуулдадым жана деңизге аз калды. Түштүккө Тогуз Ерсинге чейин жортуулдадым жана Тибетке аз калды. Батышка Жинчү дарыясынан өтүп, Темир дарбазага чейин жортуулдадым. Түндүккө Жер Байыркунун өлкөсүнө чейин жортуулдадым. Ушунча жерге аскер алып бардым.

Өтүкөн токойунан артык жер болгон эмес. Өлкөнү кармап турган жер — Өтүкөн токою.

{kommentar} Текиндин котормосу yinçü ügüz сөзүн Сыр-Дарыя деп чечмелейт, ал эми Томсен аны Зеравшан менен теңештирет.[101][83] Текин kiçig tegmedim сөзүн деңизге жана Тибетке бир аз жетпей токтоо катары которот, ал эми Томсен kiçig сөзүн терс маанини күчөтүүчү, “такыр эмес”, деп эсептейт.[101][102] Tokuz Ersin, “Тогуз Ерсин”, Тибеттин жанындагы эл же жердин аты, ал аныкталбайт.[102][46]

S4 — Кытай сөздөрү таттуу, кытай жибеги жумшак

bu yerde olurıp tabgaç bodun birle tüzültüm. altun, kümüş, isgiti, kutay buŋsuz ança birür. tabgaç bodun sabı süçig, agısı yımşak ermiş. süçig sabın, yımşak agın arıp, ırak bodunug ança yagutır ermiş. yagru kondukda kisre añıg bilig anda öyür ermiş.

Бул жерде отуруп, кытай эли менен макулдаштым. Алар алтын-күмүштү, чийки жибекти жана оюм жибекти ушунча көп, биз сурабай эле беришет.

Кытай элинин сөздөрү таттуу, жибектери жумшак. Таттуу сөздөр менен жумшак жибектер аркылуу алар алыскы элдерди тартып, жакын отургузушат. Эл жакын отургандан кийин, дароо ошол жерде алар өз жаман билимин ойлоп табышат.

{kommentar} Tüzül- “макулдашуу, мамилени тартипке салуу” деп чечмеленет жана Томсен “тынчтык түздүм” дегенге жол берет.[27][102] Isgiti жибек жана кытай тилинен алынган сөз катары чечмеленет, ал эми Томсен менен Оркун аны дан түрү деп эсептейт, анткени Билге хандын текстинде анын алдында эгин сөзү турат.[26][102][98] Kutay жибек кездеме деп эсептелет.[103][102]

S5 — Жакшы кишини көтөрүлүүгө жол беришпейт

edgü bilge kişig, edgü alp kişig yorıtmaz ermiş. bir kişi yaŋılsar, ugusı bodunı bisükiŋe tegi kıdmaz ermiş. süçig sabıŋa, yımşak agısıŋa arturıp üküş türk bodun öltüg. türk bodun, ölsikiŋ! birye çogay yış, tögültün yazı “konayın” tiser, türk bodun, ölsikiŋ!

Алар жакшы жана акылдуу кишини, жакшы жана баатыр кишини көтөрүлүүгө жол беришпейт. Эгер алардын арасынан бир киши күнөөлөнсө, анын урук-тукумун да, элин да, бешикке чейин аябайт.

Алардын таттуу сөздөрүнө жана жумшак жибектерине алданып, сен түрк эли, көп өлдүң. Түрк эли, өлөсүң! Эгер “түштүккө, Чогай токоюна, Төгүлтүн түздүгүнө отурукташайын” десең — түрк эли, өлөсүң!

{kommentar} Bisük сөзүнүн так мааниси жок: котормо “бешик” деп окуйт, Текиндин сөздүгүндө “тууган” бар, ал эми Томсен сөздү которбой калтырат.[28][104] Çogay yış жана Tögültün yazı түштүктөгү жер аттары, ал эми сөздүк экөөнүн тең ордун бербейт.[105]

S6 — Сизге айтылган жалган

𐰦𐰀: 𐰪𐰍: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰺𐰴: 𐰼𐰾𐰼: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐰖𐰍𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰓𐰏𐰇: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐱅𐰃𐰯: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰞: 𐰽𐰉𐰍: 𐰞𐰯: 𐰖𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰯: 𐰇𐰚𐱁: 𐰚𐰃𐱁𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰏: 𐰆𐰞: 𐰘𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰉𐰺𐰽𐰺: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐰇𐱅𐰇𐰚𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰺𐰴𐱁: 𐱅𐰃𐰼𐰚𐱁: 𐰃𐰽𐰺: 𐰤𐰭: 𐰉𐰆𐰭𐰍: 𐰖𐰸: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰲𐰃: 𐰾𐰤

anda añıg kişi ança boşgurur ermiş: “ırak erser yablak agı birür, yaguk erser edgü agı birür” tep ança boşgurur ermiş. bilig bilmez kişi ol sabıg alıp, yagru barıp, üküş kişi öltüg. ol yergerü barsar, türk bodun, ölteçi sen! ötüken yer olurıp arkış tirkiş ısar, neŋ buŋug yok. ötüken yış olursar, beŋgü il tuta olurtaçı sen.

Ал жерде жаман кишилер силерге муну үйрөтөт. Алар үйрөтөт: “алыс отурсаң, начар товар берет, жакын келсең, жакшы товар берет.” Түшүнүгү жок кишилер ал кеңешке ишенип, жакын барып, көп өлдү. Эгер ал жерге барсаңар, түрк эли, өлөсүңөр!

Бирок Өтүкөн жеринде отуруп, кербендериңерди жана жүктөрүңөрдү ошол жерден жиберсеңер, эч кандай кыйынчылыгыңар болбойт. Эгер Өтүкөн токоюнда отурсаңар, түбөлүк өлкөнү кармайсыңар.

{kommentar} Boşgur- “үйрөтүү, кеңеш берүү” деп чечмеленет, ал эми Томсен аны “түртүү” деп окуйт.[28][106] Arkış — керван, ал эми Томсен анын жуби tirkiş сөзүн “коштоочу” деп божомол катары которот, анткени сөздүн башка мисалы жок.[107][106] Бир окуу кеңешти башкарылган экономиканын планы деп эсептейт, анда көк түрктөр соданы Өтүкөндөн жиберилген кербендер аркылуу жүргүзөт.[108]

S7 — “Түрк эли, сен тоюп алгансың жана тытыксың”

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰺𐰴𐰴: 𐰾𐰤: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐱃𐰆𐰽𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰋𐰃𐰼: 𐱃𐰆𐰑𐰽𐰺: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰦𐰍𐰭𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐱁: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰣: 𐰽𐰉𐰃𐰤: 𐰞𐰢𐱃𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰦𐰀: 𐰞𐰴𐰦𐰍: 𐰺𐰞𐱃𐰍: 𐰦𐰀: 𐰴𐰞𐰢𐱁𐰃: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰸𐰆𐰯: 𐱃𐰆𐰺𐰆: 𐰇𐰠𐰇: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰸𐰆𐱃𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰖𐰸: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰸𐰆𐰯: 𐰸𐰆𐰉𐰺𐱃𐰑𐰢: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰖: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰜𐰇𐱁: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕𐰆: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰑𐰀: 𐰃𐰏𐰓: 𐰉𐰺: 𐰍𐰆

türk bodun, tok arkuk sen. açsık tosık ömez sen. bir todsar açsık ömez sen. antagıŋın üçün igidmiş kaganıŋın sabın almatın yer sayu bardıg, kop anda alkıntıg, arıltıg. anda kalmışı yer sayu kop tirü ölü yorıyur ertig. teŋri yarlıkadukın üçün, özim kutum bar üçün, kagan olurtum. kagan olurıp, yok çıgañ bodunug kop kubratdım. çıgañ bodunug bay kıltım, az bodunug üküş kıltım. azu bu sabımda igid bar gu?

Түрк эли, сен тоюп алгансың жана тытыксың. Ачкачылык менен тоюуну ойлобойсуң. Бир жолу тойгондон кийин, дагы ачка болоорду эч качан ойлобойсуң. Сен ушундай болгондуктан, сени багып чоңойткон ханыңдын кеңешин укпадың, ар бир өлкөгө чачырадың, ал жерде чарчадың, эскирдиң. Калгандарың ар бир өлкөдө жарым тирүү, жарым өлүк болуп жүрдүңөр.

Асман буйругандыктан, өзүмдө бакыт болгондуктан, тактыга отурдум. Тактыга отуруп, бүт жакырчылыктагы жана ачка элди чогулттум. Жакырды бай, азды көп кылдым.

Менин бул сөздөрүмдө жалган барбы?

{kommentar} Özim kutum bar üçün, “өзүмдө бакыт болгондуктан”, E29дан кийин Кут тастыкталган экинчи жер.[109] Tok arkuk sen эки сөз, “тоюп алган жана тытык” деп же Текин боюнча бир сөз tokurkak, “өзүн тоюп алган деп ойлогон”, деп окулат.[110][111] Текин жабуучу суроону igid bar gu деп окуйт, igid “жалган” деп чечмеленет, ал эми Томсен igid-bar- татаал этиш деп эсептейт жана сапты күмөндүү табат.[112][113]

S8 — Таш эмне үчүн бар

türk begler, bodun, bunı esidiŋ! türk bodunug terip il tutsıkıŋın bunta urtum. yaŋılıp ölsikiŋin yeme bunta urtum. neŋ neŋ sabım erser, beŋgü taşka urtum. aŋar körü biliŋ! türk amtı bodun, begler! bödke körügme begler gü yaŋıldaçı siz? men beŋgü taş tikdim.

Түрк бектери, түрк эли — муну угуңар! Чогулган түрк эли өлкөнү кантип кармай алат, муну бул жерге жазып койдум. Алар кантип жаңылып өлөт, муну да бул жерге жазып койдум. Мен айта турган нерсенин баарын түбөлүк ташка койдум. Ага карагыла жана түшүнгүлө. Бүгүнкү түрк эли жана бектер: бул убактын тактысына кызмат кылган бектер — адашуучулар силерсиңерби?

Мен түбөлүк таш тургуздум.

{kommentar} Ur-, “уруу”, ошондой эле “ташка чегүү” дегенди билдирет жана түбөлүк ташка коюлган сөздөр үчүн этиш.[114] Amtı, “азыр”, кадимки окуу, ал эми Текиндин басмасы matı, “берилген”, деп окуйт жана аны моңгол сөзүнөн чыгарат.[115][110][116]

S9–S11 — Эстеликти куруу

… tabgaç kaganta bedizçi kelürtüm, bediztim. meniŋ sabımın sımadı. tabgaç kaganıŋ içreki bedizçig ıtı. aŋar adınçıg bark yaraturtum. için taşın adınçıg bediz urturtum. taş tokıtdım. köŋülteki sabımın urturtum. on ok oglıŋa, tatıŋa tegi bunı körü biliŋ! beŋgü taş tokıtdım.

Кытай ханынан чегүүчүлөрдү алдырдым жана чегүүнү жасаттым. Ал менин өтүнүчүмдү четке какпады: кытай ханынын өзүнүн сарай чегүүчүлөрүн жиберди. Аларга эң сонун мүрзө курдурдум жана ага ичинен жана сыртынан эң сонун чегүү чектирдим. Ташты чектирдим. Жүрөгүмдөгү сөздөрдү ага уруттум.

Сиз, Он Окту уулдарына жана алардын чет элдик букараларына чейин — буга карагыла жана түшүнгүлө! Мен түбөлүк ташты чектирдим.

{kommentar} Bark “үй, баш калкалоочу жай” деп жана “мүрзө” деп да чечмеленет, ал эми Томсен аны бул жерде эстеликтин жанына императордун буйругу менен курулган ийбадаткана деп эсептейт.[57][113] Томсен түрк текстин ташка кытай усталары чеккен деп жана өзүн анын жазуучусу деп атаган Жоллуг Тегин аны чеккен эмес деп эсептейт.[117]

S13 — Таш эмне үчүн бул жерде турат

yaguk el erser, ança takı erig yerte irser, ança erig yerte beŋgü taş tokıtdım, bititdim. anı körüp ança biliŋ.

Жер жакын болгондуктан жана жерге жетүү да оңой болгондуктан, түбөлүк ташты ушундай жерде чектирдим жана жаздырдым. Ага карагыла жана ошондой билгиле.[118]

{kommentar} Erig сөзү “кургак” дегенден “көп каттаган” жана “ыйык жер” дегенге чейин көп түрдүү окулат.[119] Казак тилинен бир окуу аны көчүү жолундагы конуш деп эсептейт, ошондо түбөлүк таш жолоочулар өткөн жерде турат.[119]

Колофон

𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐱅𐰏𐰢𐰀: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐱃𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰘𐰃𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰉𐰆: 𐱃𐱁𐰴𐰀: 𐰉𐰆: 𐱃𐰢𐰴𐰀: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢

bunça bitig bitigme kül tegin atısı yollug tegin bitidim. yegirmi kün olurup bu taşka, bu tamka kop yollug tegin bitidim.

Мен, Күл Тегиндин жээни Жоллуг Тегин, бул жазуунун баарын жаздым. Анын жанында жыйырма күн отуруп, мен, Жоллуг Тегин, анын ар бир сөзүн бул ташка жана бул дубалга жаздым.

Жазуучу ташта өзүн Күл Тегин менен тууганчылыгы менен атайт.[120] Бир окуу Билге хан текстти алдын ала түзүп, ташка жазуу үчүн Жоллуг Тегинге берген деп эсептейт.[121]

Тоо жайытында көкүрөгү жылаңач, узун өрүм чачтуу эркектер таш плиталарга руна жазууларын чегип жатышат, жанында таш фигура жана чегилген таш негиз бар
Талаада руна таштарын чегүү, заманбап иллюстрацияда. Жазуу өзүнүн жасоочуларын башкача атайт: чегүүчүлөрдү кытай императору жиберген, ал эми текстти Жоллуг Тегин жазган. Illustration as published by e-history.kz.

Окуулар

Төмөнкү жерлерде иш транскрипциясы башка берилиштерден айырмаланат же алардын арасынан тандоого мажбур.[33]

idi oksuz kök türk (E3). Сөз айкашынын эки окулушу бар. Биринчисинде idi күчөтүүчү, “толугу менен баш ийбеген, таптакыр эркин”. Бул көпчүлүк окуу жана котормо берген окуу. Экинчисинде idi “кожоюн”, oksuz “жебесиз, туугансыз”, “кожоюнсуз, туугансыз түрк”, башка жерде немисчеде “жетим көк түрк” деп берилген.[33][34] Сүйлөмгө керектүү маани, эч бир чет кишиге жооп бербеген эл, эки учурда тең сакталат. Вильхельм Томсендин немисче котормосу сөз айкашын “кожоюнсуз жана уруулук уюмсуз” деп берет, бул экинчи түрдөгү окуу.[122] Үчүнчү окуу — Текиндин 1998-жылдагы басмасындагы окуу. Ал idi сөзүн күчөтүүчү, “абдан”, деп жана oksuz сөзүн “уюмсуз” деп алат. Ал ошондой эле таш чегүүчү калтырып кеткен этишти, iti, “тартипке салды”, кошот. Бул окууда негиздөөчүлөр чоң тартипсиздикте жашаган көк түрк элин тартипке салган жана сөз айкашы эркиндик жөнүндө эч нерсе айтпайт.[35] Төртүнчү окуу oksuz сөзүн башчыны ээрчиген адамдарына байлаган “жебесиз” деп алат. Ал “ээсиз жана букарасыз” дегенди берет.[123]

kök türk (E3). “Көк” же “асман” Көк түрктөр — калыптанган берилиш жана заманбап Көк түрктөр атынын келип чыгышы. “Улуу” жана “көп сандуу” дагы сунушталган. Татаал сөз негизинен бир эле жолу тастыкталган.[124] Ошол эле котормо “көк түрктөр” дегенди берет.[122]

türk teŋrisi türk ıduq yeri subı ança etmiş (E11). Этиш et-, “кылуу”: Асман жана ыйык Жер-Суу мындай кылды, ал эми андан кийинки сөздөр алар эмне кылганы. Сүйлөм ошондой эле Асман бактылуу жер менен сууну жараткан деп да берилген. Андан ары бир окуу этишти te-, “айтуу”, деп алат. Ошол окуу менен басылган руна, 𐰨𐰀 𐱅𐰢𐰾, ança temiş, “мындай деди”, дегенди берет.[125] Томсендин немисче котормосу сүйлөмдү “мындай кылды” (handelten so) деп берет, бул транскрипция менен дал келет.[126] Текиндин басмасы бул сапта жана Билге хандын ташынын параллелдүү сапында etmiş, “кылды”, деп окуйт жана “мындай кылды” деп которот.[42]

baş balbal (E16). “Биринчи балбал катары” — котормонун окуусу. Альтернатива ат деп окуйт, “Баз хан балбал катары”. Аны Тогуз Огуздун Баз ханы мурунку сапта душман катары аталганы колдойт.[33] Текиндин басмасы başlayu baz kağanığ balbal tikmiş, “адегенде баш ийген ханды балбал катары тургузушкан”, деп окуйт. Ал başlayu сөзүн “адегенде” деп жана baz kağan сөзүн ат эмес, жалпы зат атооч, “баш ийген хан”, деп алат.[58] Оркун ат деп, “Баз хан”, деп окуйт жана аны биринчи балбал кылат.[59]

yırya baz kagan tokuz oguz bodun yagı ermiş (E14). Котормо ат деп окуйт: Баз хан, түндүктөгү душман, Тогуз Огуздун жанында. Экинчи окуу baz сөзүн ат эмес, жалпы сөз, “баш ийген, вассал”, деп алат.[127] Текиндин басмасы түндүк сапты жалпы сөз менен басат, “түндүктө баш ийген хан, Тогуз Огуз эли, душман болгон”.[55] Оркун Baz сөзүн ал жерде ат деп алат.[54] Бир баян бул Баз ханды Илтериш жеңген Токуз Огуз ханы менен теңештирет жана аны бир да кытай булагы атабаганын белгилейт.[128]

bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti (N12). Котормо tümen сөзүн сан, ал эми agı сөзүн жибек деп окуйт. Белек — он миң боо жибек, санап бүтпөгөн алтын-күмүш менен. Экинчи окуу белекти өлчөнбөгөн көлөмдөгү кенчтер, алтын жана күмүш, деп берет.[129] Текиндин басмасы белекти миңдеген боо жибек, керектен ашык алтын-күмүш менен берет.[130] Өгел agı сөзүн эски түрк тилинде “акча” жана “жибек” деп окуйт жана bir tümen agı сөзүн акчаны алмаштырган жибек боолору деп алат.[131] Ал көк түрк жазууларында гана кездешкен kutay сөзүн да кытай жибеги деп алат.[103]

ıduq ötüken yış (E23). Транскрипция ıduq, “ыйык, келбеттүү”, деп берет, E10–E11де Жер-Сууга колдонулган ошол эле сөз. Сөз айкашы ошондой эле kutlu, “бактылуу, Кутка ээ”, деп чечмеленген.[33] Ал чечмелөө текст окуганы эмес. Айырма маанилүү, анткени ал Өтүкөндү ыйык жер катары жана Өтүкөндү падышалык бактынын булагы катары бири-биринен ажыратат. Кут жана Теңирчилик макалалары транскрипцияны ээрчийт. Томсендин котормосу, транскрипция сыяктуу эле, “ыйык Өтүкөн токою” (heiligen Otükän-Bergwalde) деп берет.[132] Текиндин басмасы “ыйык Өтүкөн тоолорунун эли” деп берет жана ıduk сөзүн “ыйык” деп чечмелейт.[133]

kutum ülügüm bar üçün (E29) жана özim kutum bar üçün (S7). Булар Кут чындап тастыкталган жерлер. Хан Асман буйругандыктан жана анда Кут, ал эми E29да ülüg, бөлүнгөн үлүшү, болгондуктан бийлик кылат.[109]

öd teŋri yasar (N10). Ортоңку сөз үч үнсүз менен, үндүүсүз жазылган. Ал “бөлүштүрөт” (yasar), “тирүү” (yaşar) же “буйруса” (aysar) деп окууга жол берет. Котормонун тынч окуусу үчтүн арасынан тандоо.[134] Томсендин котормосу “Асман убакытты аныктаганда” (wenn der Himmel die Zeit bestimmt) деп берет, бул үчтүн биринчиси.[135] Текиндин басмасы үчүнчү түрүн, öd teŋri aysar, басат жана аны “Убакыт кудайы буйруганда, адам уулдарынын баары өлүү үчүн жаралган” деп которот.[93] Моңгол тилинен бир окуу ay- сөзүн “айтуу, буйруу” деп алат, бул моңгол тили сүйлөө жана буйрук берүү сөздөрүндө сактаган уңгу.[94]

Bökli Čölgil (E4). Сөз айкашы же эпитети бар бир эл, талаанын корейлери, же эки мамлекет, Когурё жана Түндүк Чжоу менен теңештирилген “Чү өлкөсү”, деп окулат. Котормо эки сөздү тең сактайт жана эч нерсе чечпейт. Томсендин котормосу бир элди, “алыскы Бөкли(?) эли”, алат жана жортуулдарды “Бөкли ханына” жеткирет. Анын сөздүгү кээ бирлер Бөкли ханын тоонун аты деп эсептегенин кошумчалайт.[136] Текиндин басмасы Bükli Çöllüğ el сөзүн бир ат катары басат жана “Бүкли Чөл эли” деп которот. Бул бир эл окуусун колдойт.[137] Оркун сөздөрдү ат эмес, сүрөттөө, “токойлордун жана талаалардын элдери”, деп окуйт, анткени элдердин аттары бирден-бирден кийин келет.[138]

kergek bol- (E4, E30, N10). Сөз айкашы түзмө-түз “керек болуу” дегенди билдирет. Котормо адегенде аны “кереги бар жакка кетти” деп берген, чакырылып кетүүнүн эвфемизми. Текиндин жана Оркундун басмалары аны жөн эле “өлдү” деп беришет.[139][140] Текиндин сөздүгүндө kergek “керек, жок” деп берилген.[64] Котормо азыр “өлдү” дейт. Turkic Atlas идиом үчүн көмүү макаласында түзмө-түз “зарыл болот” деген берилишти сактайт. Ошол эле идиом Күли Чор жазуусунда турат, ал жерде душманга жалгыз чабуул койгон киши “көп өтпөй kergek болду”. Текин муну өлүү деп окуйт жана ал жерде “керек” деген дээрлик мүмкүн эмес.[141]

ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz (N5–N6). Котормо адегенде экинчи салгылашууну Антаргу көлүнө коюп, Аз эли ал жерде өлдү деп берген. Ал формулировка төрт салгылашууну санаган жана Антаргуну экинчи койгон Билге хан эстелигине таандык.[142] Күл Тегин текстинин басмалары экинчи салгылашууну Кошулгакта, ал жерде өлгөн Эдиздерге каршы деп берет.[143][144] Алар үчүнчү салгылашууну Бо[лчуда] Огуздарга каршы, ал жерде Оркун биринчи тамгаларды гана басат жана Текин атын калыбына келтирет, жана бешинчисин Эзгинти Кадызда берет.[143][144] Ошентип беш салгылашуунун беш орду бар жана алардын бири да жоголгон эмес.

ulayu iniygünüm (S1, N11). Котормо адегенде эки сөз окуган, inim yigenim, “инилерим жана жээндерим”. Оркун ал окууну Томсенден алганын жана андан кийин аны туура эмес деп эсептегенин айтат.[145] Текин бир сөз, iniygün, “бир туугандар”, деп окуйт. Оркун өзүнүн оңдоолорунда да бир сөз деп окуйт жана аны жалпы тууганчылык термини деп алат.[146][147] Текиндин сөздүгүндө iniygün “бир туугандар, эркек бир туугандар” деп берилген.[26] Котормо азыр бир сөз окуусун ээрчийт. Текин ошондой эле Оркун biriki сөзүн сактаган жерде birki, “бириккен”, деп окуйт.[148][149]

teŋri teg teŋride bolmış (S1). Бул Күл Тегин эстелигинин толук падышалык стили. Билге хан эстелиги анын ордуна teŋri teg teŋri yaratmış, “Асмандан жаралган”, деп башталат. Башка жерде басылган тиркеменин биринчи үзүндүсү болуп ушул эмес, ошол формула турат. Бул тиркеме Билге хандын текстин кайра чыгарганынын белгилеринин бири.[125] Томсендин немисче котормосу Күл Тегин эстелигинин эпитетин “Асмандан төрөлгөн” (Himmelsgeborene) деп жана Билге хан эстелигинин эпитетин “Асман отургузган” (vom Himmel Eingesetzte) деп берет.[150]

apar, purum (E4). Котормо apar сөзүн аварлар жана purum сөзүн римдиктер деп окуйт. Оркун Apar жана Apurum сөздөрүн алар жөнүндө эч нерсе белгисиз эки эл деп окуйт жана Apar сөзүн гана аварлар менен байланыштырат.[138] Текиндин басмасы Apar жана Purum сөздөрүн өзүнчө сактайт жана purum сөзүн Рим жана Византия деп чечмелейт.[35][151]

silik kız oglın (E7, E24). Транскрипция silik, “кемчиликсиз”, деп окуйт. Оркун ошол эле сөздү окуйт жана “таза кыз” деп которот.[41] Silik сөзү уйгур аялдарынын аттарында “кыз” дегенди билдирген сөз катары тастыкталган.[152] Текиндин басмасы eşilik kız oglın, “айым болууга тийиш кыздар”, деп окуйт, eşi, “айым”, сөзүнөн.[42][153] Башка бир изилдөө Текин менен макул жана işilik, “айымдарга татыктуу кыздар”, деп жазат.[154] Эки окуу дээрлик бир эле маани берет, анткени экөө тең бектердин кыздары жөнүндө айтат.

yurç (E32). Котормо Күл Тегин Оң Тутуктан кармаган киши үчүн “жоро-жолдош” деп берет. Текиндин басмасы yurç сөзүн “кайын ага” деп берет.[75]

Yaşıl üğüz (E17). Котормо “Жашыл дарыя” деп берет. Текиндин басмасы “Сары дарыя” деп которот жана атты себеп бербей дарыя деп чечмелейт.[58]

ökün- (E22–E25). Текин ökün- сөзүн “артка кайтуу” эмес, “өкүнүү” деп окуйт. Ал bodun сөзүн “улут” эмес, “уруулар, эл” деп берет.[155] Анын Күл Тегин текстинин басмасында бул үзүндүдө “таштагыла жана өкүнгүлө” бар.[63]

togu balıkda (N4–N5). Котормо “Тогу шаары” деп берет. Өгел balık сөзүн “шаар” деп окуйт жана Тогуз Огуздардын ошол аттагы шаары болгон деген тыянакка келет.[156] Аттын өзү гана шаарды көрсөтөт жана анын тууралуу башка эч нерсе белгисиз.[157]

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti (N4). Тогуз Огуздар “менин өз элим” деп да, душман деп да аталат. Бир окуу муну жеңүүчүнүн дооматы деп алат, ал жеңилгенди өз букарасы жана кененирээк маанисинде көк түрктөр деп эсептейт.[158]

amga korgan (N8). Котормо amga korgan, “Амга чеби”, деп окуйт. Текиндин басмасы ошондой эле окуйт.[159] Өгел эски басмаларды ээрчип Magı Kurgan деп окуйт.[160]

ulus bodun (N12). Котормо “Бухаранын шаар эли” деп берет. Өгел ulus bodun сөзүн “провинциянын эли” деп берет.[161]

enik seŋün (N12). Котормо генерал Enik дегенди берет. Оркун Neng Sengün деп, Текин Nek деп окуйт.[162][130] Текин ошондой эле Bölön сөзүн чоң тамга менен, ат катары, жазат, ал эми котормодо bölön наамы, “жогорку чиновник”, бар.[130]

tuygun elteber (≈N13). Котормо “Илтибер Туйгун” деп берет. Текиндин басмасы Tuygun Elteber деп окуйт, атынан кийин наам. Оркун көптүк түрүндөгү эки топту, toygun жана eltebirler, окуйт жана toygun сөзүн даража деп алат.[93][163]

yeti yegirmi yaŋıka, tokuzınç ay yeti otuzka, yetinç ay yeti otuzka (≈N13). Котормо онтукка карай санайт, ошондо сандар Кой жылынын он жетинчи күнүн, тогузунчу айдын жыйырма жетисин жана жетинчи айдын жыйырма жетисин берет. Томсен сандарды айдын эмес, алтымыш күндүк циклдин күндөрү катары окуйт. Анын эсеби боюнча түрк даталары кытайлардан жети күн артта калат, эстеликтин датасы 732-жылдын 1-августундагы кытай датасы менен дал келет, ал эми жаназа 731-жылдын 6-октябрына туура келет.[99]

ekinti koşulgakda ediz (N5–N6). Күл Тегин ташындагы Эдиздер Таңдын башында тизмеленген тиеле уруларынын он төртүнчүсү А-те менен теңештирилген. Төртүнчү салгылашуудагы Тоңралар тогузунчу Тун-ло менен теңештирилген.[89]

tamag ıduk baş (N1–N2). Котормо “Тамагдын Ыйык булагы” деп берет. Текиндин басмасында “Тамагдын ыйык чокусу” бар.[159] Бир баян жерди Тамир дарыясынын башатына коёт.[86]

ol at anta ölti (N4). Котормо “Ал ат ошол жерде өлдү” деп берет. Текиндин басмасы акыркы муунду tüş[di], “жыгылды”, деп калыбына келтирет.[159]

tabgaç … sabı süçig, agısı yımşak (S4). Котормо белектер “биз сурабай эле” берилет деп берет. Текиндин басмасында “кыйынчылык жаратпай” бар, ал buŋsuz сөзүн “кыйынчылыксыз” деп окуйт.[110]

kıdmaz (S5). Котормо “алар анын уругун да, элин да аябайт” деп берет. Текиндин басмасы kıd- сөзүн “өлтүрүү” деп окуйт жана кытайлар күнөөлүүнүн бүтүн уругун, бешикке чейин, өлтүрбөйт деп которот.[164]

tok arkuk sen (S7). Котормо эки сөз окуйт, “тоюп алган жана тытык”. Текиндин басмасы бир сөз, tokurkak, “өзүн тоюп алган деп ойлогон”, tokurka- сөзүнөн окуйт.[110][111] Башка бир изилдөө да tokurkak сөзүн бир сөз катары жазат.[154]

tirü ölü (S7). Котормо tirü сөзүн, “жарым тирүү жана жарым өлүк”, деп окуйт. Текиндин басмасы toru, “алсыз, чарчаган”, tor- сөзүнөн окуйт жана “чарчаган жана күчсүз” деп которот. Маани жакын бойдон калат.[110][165]

türk amtı bodun (S8). Котормо amtı, “азыр”, деп окуйт, Оркун менен Томсен да ошентип.[115] Текиндин басмасы matı, “берилген, тил алчаак”, деп окуйт жана “берилген түрк эли” деп которот. Ал matı сөзүн моңгол сөзүнөн чыгарат жана ал чыгаруу анын өз позициясы.[110][116]

kül tegin azman akıg binip (N5, N6). Котормо azman сөзүн аттын аты деп алат, Текиндин басмасы менен, ал биринчи жана үчүнчү салгылашууда Azman akığ деп басат.[159] Текиндин сөздүгү azman сөзүн “саргыч (?)” деп берет.[107] Казак тилинен бир окуу azman сөзүн ат эмес, жалпы сөз, казакча azban сыяктуу күдөр ат, деп алат.[166] Башка бир сунуш атты az-, “адашуу”, этиши менен байланыштырат жана ага “жапайы, тынчы жок” деген маани берет.[167]

yaguk el erser … erig yerte (S13). Текиндин басмасы сүйлөмдү түштүк беттин аягында басат. Ал жердин себебин берет: жер жакын жана жерге жетүү оңой.[35][168] Erig сөзү “кургак”, “ылайыктуу”, “жол айрыкта”, “көп каттаган”, “ыйык жер” жана “ызы-чуу” деп окулган.[119] Казак тилинен бир окуу erig сөзүн көчүү жолундагы убактылуу конуш деп алат, ошондо түбөлүк таш жолоочулар өтүп, аны окуй турган жерде турат.[119]

kunçuy (E20, N9). Орхон жазууларында сөз хандын үй-бүлөсүнүн аялын атайт. E20да хандын кичүү карындашы Барс бекке kunçuy катары берилет, ал эми N9да kunçuy лагерде хандын энеси, өгөй энелери, эжелери жана келиндеринин жанында турат.[169] Енисей эпитафиялары сөздү кишинин аялы үчүн “конуштагы kunçuyум” формуласында колдонот.[169] Ал маани редакторлордун даталанбаган тексттерди окуусуна таянат, ал эми ошол эле окуу сөз кайрылуу формасы болушу мүмкүн экенине жол берет.[169]

alpagu on erig (N7). Котормо alpagu сөзүн “баатыр” деп алат. Сөз ошондой эле alpagut, “душманга жалгыз чабуул койгон баатыр”, деп окулган, казакча alpavut сыяктуу.[170]

Тарыхый мазмун

Жазуу төрт маселе боюнча баштапкы күбө жана ар биринин өзүнчө макаласы бар. Бумын жана Истеми боюнча ал эң алгачкы түрк билдирүүсү. Ал аларга өлкөнү жана анын тартибин, el жана törü, чогуу берет, Төрө таянган жуптук ушул.[171][172] Дин боюнча ал Теңирди эки мааниде берет: E1деги асман жана E11де сүйлөп, иш кылган кудай. Анын жанында ыйык Жер-Суу жана E31де Умай турат. E11де Асман ханды жана катунду чогуу көтөрөт, ал эми E31де катундун Кутун Умайга теңештирет.[173] Теңирчиликтин тастыкталган өзөгү ушул.[2] Мыйзамдуулук боюнча ал Кутту эки жолу берет, экөөндө тең башкаруучу жөнүндө. Ал ошондой эле Өтүкөндү ыйык жер катары жана өлкөнү кармап турууга мүмкүн болгон бирден-бир жер катары бөлүп көрсөтөт.[109] Мамлекеттин жоголушу боюнча ал жазуунун өз тарых теориясын берет. Ал E6да беш себепти атайт, бирөөсүнөн башкасынын баары ички, ал эми бир тышкы себеп калгандарын пайдалануу аркылуу иштейт.[2]

Жазуу ошондой эле ordu сөзүн, ханын лагерин, камтыйт. Огуз чабуулунун баянында лагерде хандын энеси, өгөй энелери, эжелери жана келиндери бар жана Күл Тегин аны бере койгон жок.[174]

Kul, “эркек кул”, жана küŋ, “аял кул”, сөздөрү E7, E20 жана E24 те турат. Үзүндүлөр кулчулукту атайт, бирок таасир тийген адамдардын укуктук абалы кандай экенин айтпайт.[39]

Таш Тогуз Огуздардын көтөрүлүшүнө дүйнө тартибинен себеп берет: Асман менен Жер бузулган жана Тогуз Огуздар душман болгон.[175] Бир окуу муну тартиби дүйнө тартибине байланган мамлекеттин сүрөтү деп эсептейт. Асман менен Жер козголгондо, мамлекеттин жана адамдардын тартиби жоголот.[176] Таш көтөрүлүш үчүн жыл бербейт. Бир баян салгылашууларды 714-жылга, Амгада кыштоону 715-жылга жана Тогуз Огуздардын Кытайга көчүүсүн 716-жылга коёт.[86] Экинчи баян көтөрүлүштү Капган 716-жылы өлгөндөн кийинки убакытка, ордого чабуулду балким 717-жылдын жазына жана Кытайга көчүүнү 718-жылга коёт.[87]

Түштүк бет — саясат. Ал Кытай менен Өтүкөндөн соода кылууну, жибекти алууну жана барып ал жерде жашабоону айтат. Бул таштардагы эң ачык саясий программа. Бир окуу кеңешти башкарылган экономиканын планы деп эсептейт, анда көк түрктөр соданы Өтүкөндөн жиберилген кербендер аркылуу жүргүзөт.[108] Ал али төрөлө элек адамдарга, экинчи жакта, кайрылат.

Заманбап баяндар Экинчи кагандыкты биринчисинин калыбына келтирилиши деп окуйт. Бул көз караш боюнча Илтериш жана анын мураскорлору өздөрүн Бумындын жана Истемидин урпактары жана алардын өлкөсүнүн калыбына келтирүүчүлөрү деп эсептеген жана ортодогу кылымды кытайларга жол берилген бактысыздык катары карашкан.[177] Андан кийин E6–E11деги мамлекеттин жоголушу Таң бийлигинин дооруна, ал эми калыбына келтирүү Илтериш көк түрктөрдү Инь-Шандан алып чыккан 682-жылдагы көтөрүлүшкө туура келет.[178]

Эскертүүлөр

  1. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 9–10
  2. ^ a b c Kül Tegin inscription
  3. ^ Tekin 1968, p. 10
  4. ^ a b c Tekin o. J., p. 11–12
  5. ^ Tekin o. J., p. 11–12, 54
  6. ^ a b Tekin o. J., p. 54–55
  7. ^ a b Jisl 1963, p. 387
  8. ^ Cumagulov 1993, p. 99
  9. ^ Jisl 1963, p. 388–389
  10. ^ Jisl 1963, p. 388
  11. ^ Orkun 1994, p. 80–84
  12. ^ Orkun 1994, p. 83–84
  13. ^ a b Thomsen 1993, p. 229–233
  14. ^ Orkun 1994, p. 84
  15. ^ Thomsen 1993, p. 193–196, 232–233
  16. ^ a b Tekin o. J., p. 11–13
  17. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  18. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ Cefu yuangui
  20. ^ Pelliot 1929, p. 246
  21. ^ a b c Khishigbajar 2000, p. 255
  22. ^ Oyunbileg 2000, p. 288–289
  23. ^ Khishigbajar 2000, p. 255–256
  24. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 34–54
  25. ^ a b Şükürlü 2000, p. 350–351
  26. ^ a b c d Tekin o. J., p. 103
  27. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 112
  28. ^ a b c d Tekin o. J., p. 100
  29. ^ a b Thomsen 1993, p. 169
  30. ^ a b Tekin o. J., p. 39
  31. ^ Thomsen 1993, p. 168
  32. ^ a b Tekin o. J., p. 104
  33. ^ a b c d e f Yavuz 2025
  34. ^ a b Tekin 1968, p. 334, 358
  35. ^ a b c d Tekin o. J., p. 38–39
  36. ^ a b Thomsen 1993, p. 170
  37. ^ Orkun 1994, p. 75
  38. ^ Thomsen 1993, p. 170–171
  39. ^ a b Parlatır 1983, p. 808–809
  40. ^ Thomsen 1993, p. 171–172
  41. ^ a b Orkun 1994, p. 32
  42. ^ a b c Tekin o. J., p. 40
  43. ^ Tekin o. J., p. 9
  44. ^ Thomsen 1993, p. 172
  45. ^ Kül Tegin inscription
  46. ^ a b Tekin o. J., p. 102
  47. ^ Thomsen 1993, p. 173
  48. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 39
  49. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 40–43
  50. ^ Tekin o. J., p. 83
  51. ^ Thomsen 1993, p. 174
  52. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 175
  53. ^ a b c d e Orkun 1994, p. 76
  54. ^ a b Orkun 1994, p. 35
  55. ^ a b Tekin o. J., p. 42–43
  56. ^ a b Tekin o. J., p. 13
  57. ^ a b Tekin o. J., p. 99
  58. ^ a b c Tekin o. J., p. 43
  59. ^ a b Orkun 1994, p. 37
  60. ^ a b Thomsen 1993, p. 177
  61. ^ Tekin o. J., p. 8, 108
  62. ^ a b Tekin o. J., p. 8
  63. ^ a b c Tekin o. J., p. 45
  64. ^ a b c Tekin o. J., p. 105
  65. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 178
  66. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 42
  67. ^ a b Thomsen 1993, p. 179
  68. ^ Tekin o. J., p. 108
  69. ^ Gerelmaa 2011, p. 39–40
  70. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40
  71. ^ a b c Thomsen 1993, p. 180
  72. ^ Tekin o. J., p. 47, 113
  73. ^ Kül Tegin inscription
  74. ^ a b Kül Tegin inscription
  75. ^ a b Tekin o. J., p. 47
  76. ^ Tekin o. J., p. 47, 101
  77. ^ Thomsen 1993, p. 181
  78. ^ a b Tekin o. J., p. 109
  79. ^ Tekin o. J., p. 101, 102
  80. ^ Orkun 1994, p. 74
  81. ^ a b Tekin o. J., p. 49
  82. ^ a b Thomsen 1993, p. 183
  83. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 184
  84. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 50–51
  85. ^ Tekin o. J., p. 102, 103
  86. ^ a b c d Taşağıl 2004, p. 39
  87. ^ a b c Sümer 1972, p. 15–17
  88. ^ a b Thomsen 1993, p. 187
  89. ^ a b László 1950, p. 42
  90. ^ Tekin o. J., p. 97, 108
  91. ^ Thomsen 1993, p. 186–187
  92. ^ Kül Tegin inscription
  93. ^ a b c Tekin o. J., p. 52–53
  94. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40–41
  95. ^ Tekin o. J., p. 53
  96. ^ Gerelmaa 2011, p. 38–39
  97. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 188
  98. ^ a b Orkun 1994, p. 77
  99. ^ a b Thomsen 1993, p. 193–196
  100. ^ Kül Tegin inscription
  101. ^ a b Tekin o. J., p. 35
  102. ^ a b c d e Thomsen 1993, p. 189
  103. ^ a b Ögel 1978, p. 402
  104. ^ Thomsen 1993, p. 190
  105. ^ Tekin o. J., p. 101, 112
  106. ^ a b Thomsen 1993, p. 191
  107. ^ a b Tekin o. J., p. 98
  108. ^ a b Ögel 2000, p. 365–367
  109. ^ a b c Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
  110. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 36
  111. ^ a b Tekin 2003, p. 88, 90
  112. ^ Tekin o. J., p. 37, 103
  113. ^ a b Thomsen 1993, p. 192
  114. ^ Tekin o. J., p. 113
  115. ^ a b Orkun 1994, p. 27
  116. ^ a b Tekin 2003, p. 65
  117. ^ Thomsen 1993, p. 79
  118. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 38–39
  119. ^ a b c d Mirkamal 2011, p. 52–53
  120. ^ Edward 1993, p. 37
  121. ^ Tekin o. J., p. 13–14
  122. ^ a b Thomsen 1924, p. 145
  123. ^ Turan 1945, p. 316
  124. ^ Tekin 1968, p. 8, 352
  125. ^ a b Kül Tegin inscription; Yavuz 2025
  126. ^ Thomsen 1924, p. 146
  127. ^ Tekin 1968, p. 310
  128. ^ László 1950, p. 41
  129. ^ Tekin 1968, p. 272
  130. ^ a b c Tekin o. J., p. 52
  131. ^ Ögel 1978, p. 392–393
  132. ^ Thomsen 1924, p. 149
  133. ^ Tekin o. J., p. 46
  134. ^ Tekin 1968, p. 398
  135. ^ Thomsen 1924, p. 156
  136. ^ Thomsen 1924, p. 145, 146, 171
  137. ^ Tekin o. J., p. 38–40
  138. ^ a b Orkun 1994, p. 31, 75
  139. ^ Tekin o. J., p. 38–39, 46–47, 52–53
  140. ^ Orkun 1994, p. 50
  141. ^ Tekin 2003, p. 226, 247
  142. ^ Tekin o. J., p. 72–73
  143. ^ a b Tekin o. J., p. 50–51
  144. ^ a b Orkun 1994, p. 48–50
  145. ^ Orkun 1994, p. 189
  146. ^ Tekin o. J., p. 34, 52
  147. ^ Orkun 1994, p. 22–23, 189
  148. ^ Tekin 2003, p. 219, 241
  149. ^ Orkun 1994, p. 23
  150. ^ Thomsen 1924, p. 140, 144
  151. ^ Tekin 2003, p. 62, 72
  152. ^ Rásonyi 1963, p. 80
  153. ^ Tekin 2003, p. 84
  154. ^ a b Kayra 1995, p. 182
  155. ^ Hassan 1985, p. 171
  156. ^ Ögel 2000, p. 181, 185
  157. ^ Sümer 1972, p. 15
  158. ^ László 1950, p. 39–40
  159. ^ a b c d Tekin o. J., p. 50
  160. ^ Ögel 2000, p. 161
  161. ^ Ögel 2000, p. 212–213
  162. ^ Orkun 1994, p. 52
  163. ^ Orkun 1994, p. 53–54
  164. ^ Tekin o. J., p. 36–37
  165. ^ Tekin 2003, p. 90–91
  166. ^ Mirkamal 2011, p. 55–56
  167. ^ Aydın 2007, p. 17
  168. ^ Tulum 1990, p. 197
  169. ^ a b c Tokyürek 2013, p. 123
  170. ^ Kayra 1995, p. 181
  171. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385
  172. ^ Orkun 1994, p. 28–29
  173. ^ Tokyürek 2013, p. 121
  174. ^ Kül Tegin inscription
  175. ^ Ögel 2000, p. 121, 123
  176. ^ Ögel 2000, p. 121–123
  177. ^ Kwanten 1979, p. 28
  178. ^ Litvinsky 1996, p. 330–331

Булактар

Адабият

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Emre-E. Yavuz (ed.), The Kül Tegin Inscription: working translation with transcription and notes (2026)
  • Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
  • Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
  • Ferenc László, Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler (1950)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • İsmail Parlatır, Türk sosyal hayatında kölelik (1983)
  • László Rásonyi, Türklükte Kadın Adları (1963)
  • Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Namsrai Gerelmaa, Költegin Yazıtı’nda Kalıplaşmış Bazı Kelimelerin Moğolca Esasında Yorumu (2011)
  • Aydar Mirkamal, On Some Old Turkic Words in Kazakh / Kazakçadaki Bazı Eski Türkçe Sözcükler Üzerine (2011)
  • Mertol Tulum, Orhon Yazıtlarında Birleşik Cümleler ve Baş Cümle ile Yardımcı Cümle İlişkileri (1990)
  • Ali İsa Şükürlü; Elşen Şükürlü, Göktürk Yazıtlarında Eklerin İmlâ Kuralları (2000)
  • Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
  • Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
  • O. Kemal Kayra; Şınar Bolatova, Çağdaş Kazak Türkçesiyle Göktürk Yazıtlarındaki Kelime ve Deyimler Arasındaki Benzerlikler (1995)
  • D. Khishigbajar, Köl Tigin Yazıtı Taş Anıtının Korunması (2000)
  • Z. Oyunbileg, Orhun Vadisindeki Tarihî ve Kültürel Anıtların Şu Anki Durumu ve Gerçek Sorunları (2000)
  • Erhan Aydın, Uybat VI (E98) Yazıtında Geçen Azıglıg Kelimesi Üzerine Bir Anlamlandırma Denemesi (2007)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

Articles resting on this source 180

Alara · Altaian Creation Story · Altın Köl Inscriptions · Amga Korgan · Ancestor Cult · Animism · Arçura · Army of the Steppe Empires · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ashina · Avars · Az · Bagatur (Modu Chanyu) · Bars Beg · Battle of Bolchu · Bayirku · Beg · Bilge Khan · Bilge Khan's Golden Crown · Bodeng Ningli · Böri (Guard) · Bukhara · Bumin Khan · Burial and the balbal · Buyruk · Captives and the Unfree · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Chinese transcriptions of Turkic · Craftsmen in the Steppe Empires · Culture of the Turkic Peoples · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Er At · Erklig · First Göktürk Khaganate · Fulin Khan · Goguryeo · Göktürk campaign against the Kirghiz (710) · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk Ironworking · Göktürk Succession Crisis (581) · Göktürk war of restoration, 679–687 · Göktürk Weapons · Göktürks · Gold and Silver in the Orkhon Inscriptions · History of the Turkic peoples · Horse Market at the Western Shouxiang City (727) · Horse Sacrifice · Idi · Illig · Ilterish Khan · Inel Khan · Irkin · Iron Gate · Ishbara (Title) · Ishbara Khan · Ishbara Tolis Khan · Issik Khan · Istemi · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kapgan Khan · Kapgan's wars with the Tang, 698–716 · Kapgan's western war, 709–713 · Karluk · Katun · Khan (Khagan) · Khitan · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Kül Tegin · Kül Tegin's Horses · Küli Čor inscription · Külüg Chur · Kün Tengri · Kunçuy · Kurgan · Kurykan · Kut · Kyshtym · Loose-rein prefectures · Mukan Khan · Nalaikh Inscription · Northern Wei · Old Turkic · On Oq · Ongi inscription · Ordu · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Peri · Pofu Katun · Post and Communication · Proclamation of Bumin Khan (552) · Raising on the Felt · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · Rouran · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Rouran Khaganate · Sacred Mountains · Sacrifice and the year · Saŋun · Sasanian Persia · Seasonal Pastures · Second Göktürk Khaganate · Shad · Shamanism · Shiwei · Silk in the Steppe · Sogdiana · Sogdians · Soul Words · Stone Figures · Su Dingfang · Suyab · Syr Darya · Taisan · Tang · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · Tarim Basin · Tarkhan · Tatars · Tegin · Tengri · Tengrism · The Bökli question · The coup of 716 · The Economy of the Steppe Empires · The Göktürk Civil War · The Göktürk interregnum, 630–682 · The Göktürk Oath · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürks and the Xiongnu · The Great Empires of the Steppe · The Kirghiz origin debate · The making of Tengrism · The New Year on the Steppe · The Old Turkic script · The origin of the Avars · The origin of the Old Turkic script · The revolt of the subject peoples, 714–716 · The Sogdian language · The three worlds · The Tibetan Empire · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkic languages · The Turkic War of Independence · The Turkish–Korean friendship narrative · The twelve-year animal cycle · Tiele · Togu Balık · Tölis and Tardush · Tong Yabgu · Tongra · Tonyukuk · Tonyukuk inscription · Toquz Oghuz · Töre · Töremen Apa · Toy · Tribute Missions and Bestowals · Türgesh · Turkic Mythology · Turkic-Sogdian Synthesis · Tutuk · Ülgen and Kayra Khan · Ulukayın (Turkic World Tree) · Umay · Uyghur–Kirghiz War · Warfare of the Steppe Empires · Water Cult · Western Göktürk Khaganate · Women among the Turkic Peoples · Yabgu · Yenisei Kirghiz · Yenisei Kirghiz Khaganate · Yer-Su Spirits · Yol Tengri

Байланыштуу

What links here103

Persons
Bars Beg · Bilge Khan · Bumin Khan · Ilterish Khan · Inel Khan · Ishbara Tolis Khan · Istemi · Kapgan Khan · Kül Tegin · Tonyukuk
States
First Göktürk Khaganate · Goguryeo · Sasanian Persia · Second Göktürk Khaganate · The Tibetan Empire
Conflicts
Göktürk Expansion into Europe · Göktürk war of restoration, 679–687 · Kapgan's western war, 709–713 · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · The Turkic War of Independence · Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Battle of Bolchu · Proclamation of Bumin Khan (552) · The coup of 716
Places
Altai · Amga Korgan · Bodeng Ningli · Bukhara · Iron Gate · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Sogdiana · Suyab · Tarim Basin · Togu Balık
Peoples
Bayirku · Göktürks · History of the Turkic peoples · Khitan · Kurykan · Sogdians · Tatars · Tongra · Toquz Oghuz
Institutions and Titles
Böri (Guard) · Buyruk · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Fulin Khan · Göktürk Weapons · Illig · Irkin · Ishbara (Title) · Katun · Külüg Chur · Kunçuy · Ordu · Saŋun · Shad · Taisan · Tegin · The twelve-year animal cycle · Tölis and Tardush · Tutuk · Women among the Turkic Peoples · Yabgu
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Erklig · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Raising on the Felt · Sacrifice and the year · Stone Figures · Tengri · The three worlds · Ulukayın (Turkic World Tree) · Yer-Su Spirits · Yol Tengri
Languages
Old Turkic · The Old Turkic script
Customs & Pastimes
Culture of the Turkic Peoples · Er At · The New Year on the Steppe
Sources
Altai runiform inscriptions · Altın Köl Inscriptions · Bilge Khan inscription · Bugut inscription · Dīvān Lughāt al-Turk · Irk Bitig · Küli Čor inscription · Nalaikh Inscription · Ongi inscription · Sui Shu (Book of Sui) · Tonyukuk inscription
Controversies
The Bökli question · The origin of the Avars · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkish–Korean friendship narrative · Turkic-Sogdian Synthesis

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Күл Тегин жазуусу.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kul-tegin-inscription/

Last revised: 8 November 2026