Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

732-yilda Bilge xon bir yil oldin vafot etgan ukasi Kül Tegin uchun Moʻgʻulistonning markaziy qismidagi Oʻrxun vodiysida oʻrnatgan.[1] Uch yuzida runiy yozuvda turkiy til yozilgan. Toʻrtinchi yuzida Tan saroyidan taʼziya bildiruvchi xitoycha matn bor.[2] Butun matn davomida soʻzlovchi Bilge xon. U ukasini dafn etmoqda va bu fursatdan oʻz xalqiga ikkinchi shaxsda, ular davlatini bir marta qanday yoʻqotgani va yana qanday yoʻqotishi mumkinligini aytish uchun foydalanadi.

Bu Bumin va Istemi haqida gapiruvchi turkiy tildagi eng qadimgi matn. Bu shuningdek, koʻk turklarning oʻz davlatini qanday tushunganining eng toʻliq bayoni: u qayerdan kelgan, nima uchun yoʻqotilgan, qanday shartlarda tiklangan va nimaga tayanadi. Bu yilnoma emas. U Ikkinchi xoqonlik tomonidan, u ochuvchi voqealardan deyarli ikki asr keyin, asoschilar oʻzi aytganday boʻlgan boʻlishi kerak deb hisoblagan sulola uchun oʻyib yozilgan. U VIII asr haqida aytgani oʻz zamoni haqida aytgani. VI asr haqida aytgani esa ikki yuz yil masofasidan aytilgan. Uning Bumini sulola unga muhtoj boʻlgan asoschi.

Sharqiy yuzdagi tarixiy qism Bilge xon bitigida ham deyarli soʻzma-soʻz keladi. U yaratilishni, asoschilarni, qulashni, ellik yilni va tiklanishni oʻz ichiga oladi. Ikki yodgorlik har biri oʻzi eslayotgan kishi ishlariga oʻtgan joyda farq qiladi. Umumiy qismda ular bitta matn. Shuning uchun ikkalasini keltirish bitta guvohni ikki marta keltirishdir.[3]

Yodgorlik

Yodgorlik toʻrt yoqli bitta ohaktosh yoki marmar blok, balandligi 3,75 metr.[4] U marmar toshbaqa ustida turadi, toshbaqada ham matnning bir necha shikastlangan satri bor.[5] Sharqiy yuzda turkiy tilda 40 satr, shimoliy va janubiy yuzlarda 13 satrdan bor.[4] Gʻarbiy yuzda xitoycha matn bor. Uning yonida qisqa, qattiq shikastlangan turkiy matn turadi.[6] Oʻqish mumkin boʻlgan satrlarda Bilge xon sugʻdlar gʻarbda qoʻzgʻolon koʻtarganini aytadi. U Kül Tegin oʻz mehnati va kuchini bergani va oʻzi Kül Teginga İnançu Apa Yargan Tarkan unvonini bergani haqida aytadi.[6]

Khöshöö Tsaidamdagi yodgorliklar guruhini 1889-yil 18-iyulda rus olimi N. M. Yadrintsev topdi.[7][8] 1890-yilda fin ekspeditsiyasi, 1891-yilda Radlov boshchiligidagi rus ekspeditsiyasi keldi.[7] 1958-yilda Chexoslovakiya va Moʻgʻuliston ekspeditsiyasi Kül Tegin yodgorligini qazib, yana bir yodgorlik topdi, shunday qilib guruh hozir beshta.[9] Beshtadan uchtasi kichik va nomlari nomaʼlum kishilar uchun oʻrnatilgan. Ikkita katta yodgorlik Bilge xon va Kül Teginni eslaydi.[10]

Xitoycha matn Tan imperatorining qaygʻu matni.[11] E. H. Parkerning inglizcha tarjimasida u Kül Teginni Qutluq xonning ikkinchi oʻgʻli va hozir hukmronlik qilayotgan Bilge xonning ukasi deb ataydi.[12][13] U Tan imperatorini ota sifatida, Bilge xonni esa uning oʻgʻli sifatida koʻrsatadi.[13] Matn Kaiyuanning yigirmanchi yili yettinchi oyiga sanalangan.[14] Bir hisob uning kunini Yuliy taqvimida 732-yil 1-avgustga qoʻyadi.[15]

Kolofonga koʻra, turkiy matnni yozish yigirma kun oldi. Shuning uchun Tekin nashri toshning 732-yil 21-avgustda oʻrnatilganini hisoblaydi.[16] Xuddi shu nashr Kül Teginning oʻlimini 731-yil 27-fevralga, dafnini 731-yil 1-noyabrga oʻtkazadi.[16] Tan tarixlari oʻlimga har safar boshqa yil beradi. Jiu Tang Shu uni Kaiyuanning yigirmanchi yili ostida, yaʼni 732-yilda qayd etadi.[17] Xin Tang Shu uni oʻn toʻqqizinchi yili ostida, yaʼni 731-yilda qayd etadi.[18] Bir oʻqishga koʻra, Jiu Tang Shu notoʻgʻri yilni bergan, chunki imperatorning Bilge xonga yozgan taʼziya xati 731-yil 13-mayga sanalgan.[19][20]

Yodgorlik Oʻrxun yaqinida, Arxangay viloyatining Xashaat tumanida turadi.[21] 1950-yillarda yashin uning tepasini sindirib tashladi va baʼzi parchalar hamon uning poyida yotadi.[21] Yapon mutaxassislari 1982-yilda toshning yemirilayotganini koʻrdi.[21] Oʻrxun vodiysi yodgorliklari 1971-yilda davlat himoyasiga olinib, toʻsib qoʻyildi va 1998-yildan beri qorovullar ularni qoʻriqlaydi.[22] Yapon va moʻgʻul jamoasi 1997-yil iyun va iyul oylarida Kül Tegin toshini tozalab, mustahkamladi. Uning hisoboti ishni har ikki-uch yilda takrorlash kerak boʻladigan favqulodda chora deb ataydi.[23]

Matn

Uch yuz sharq, shimol, janub tartibida berilgan. Satr raqamlari ishchi tarjima mahkamlay olgan joyda nashrlarga amal qiladi va ular uning xulosasi boʻlgan joyda ≈ bilan belgilangan. Transkripsiya har bir parchadan oldin kursivda keltirilgan. Runiy matn ishchi transkripsiyaga soʻzma-soʻz mos kelgan joyda transkripsiya ustida runlar satri turadi. U Tekin nashrining oʻqishiga amal qiladi, u xuddi shu matnni lotincha transkripsiyada beradi.[24] Boshqa parchalarda runiy satr yoʻq, chunki u yerda runiy matn va bu oʻqish mos kelmaydi. Toshdagi tushib qolgan joylar [ … ] bilan belgilangan. Tarjimada turkchada qaġan turgan joyda xon yoziladi. Yabgu, šad, tegin, balbal va boshqa konstitutsion atamalar tarjima qilinmaydi, chunki ularning muqobili yoʻq. Yoshlar zamonaviy hisobda berilgan. Eski turkiy tilda yosh keyingi oʻnlik tomon sanaladi, shuning uchun altı yegirmi, “yigirmaga qarab olti”, oʻn oltidir.

Lotincha transkripsiyada oʻtgan zamon qoʻshimchasi -mış deb yoziladi. Toshda xuddi shu qoʻshimcha s-belgisi (𐰾) bilan yoziladi va runiy satrlar uni shunday koʻrsatadi.[25] Ongin, Kül Tegin va Tonyukuk toshlari uni s-belgisi bilan 120 marta, š-belgisi bilan 13 marta yozadi.[25]

Sharqiy yuz

E1 — Dunyo yaratiladi, Koʻk turk davlati ham

𐰇𐰕𐰀: 𐰚𐰇𐰚: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰽𐰺𐰀: 𐰖𐰍𐰕: 𐰘𐰼: 𐰴𐰃𐰞𐰦𐰸𐰑𐰀: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐰉𐰆𐰢𐰣: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰾𐱅𐰢𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰯𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾

üze kök teŋri, asra yagız yer kılıntukda, ekin ara kişi oglı kılınmış. kişi oglınta üze eçüm apam bumın kagan, istemi kagan olurmış. olurupan türk bodunıŋ ilin törüsin tuta bermiş, iti bermiş.

Tepada moviy osmon, pastda qoʻngʻir yer yaratilganda, ikkisi orasida odam bolalari yaratildi. Odam bolalari ustida ota-bobolarim Bumın xon va İstemi xon oʻtirdi. Taxtga oʻtirib, ular turk xalqining eli va qonunini tutdi va tartibga soldi.

{kommentar} İl — el, davlatni ham, uning xalqini ham qamrab oluvchi soʻz.[26] Törü — elni bir butun tutib turuvchi qonun yoki urf-odat.[27] Bodun — qabilalarning birgalikda xalq sifatida olingan nomi.[28]

E2–E4 — Asoschilarning fathlari

𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇: 𐰾𐰇𐰠𐰯𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰞𐰢𐰾: 𐰴𐰆𐰯: 𐰉𐰕: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰾: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰦𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰚𐰃𐰼𐰇: 𐱅𐰢𐰺𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰃𐰓𐰃: 𐰆𐰴𐰽𐰕: 𐰜𐰇𐰚: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰨𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰞𐰯: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰞𐰯: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰇𐰕: 𐰼𐰢𐰾: 𐰣𐰃: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰠𐰏: 𐰨𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰃𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰃: 𐰨𐰀: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

tört buluŋ kop yagı ermiş. sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış, kop baz kılmış. başlıgıg yükündürmiş, tizligig sökürmiş. ilgerü kadırkan yıska tegi, kerü temir kapıgka tegi kondurmış. ekin ara idi oksuz kök türk ança olurur ermiş. bilge kagan ermiş, alp kagan ermiş. buyrukı yeme bilge ermiş erinç, alp ermiş erinç. begleri yeme bodunı yeme tüz ermiş. anı üçün ilig ança tutmış erinç. ilig tutup törüg itmiş. özi ança kergek bolmış.

Dunyoning toʻrt tomoni hammasi dushman edi. Qoʻshin tortib, ular toʻrt tomondagi har bir xalqni oldi va hammasini boʻysundirdi. Boshi borlarga bosh egdirdi, tizzasi borlarga tiz choʻktirdi. Sharqqa Kadırkan oʻrmoniga qadar, gʻarbga Temir darvozagacha oʻz xalqini joylashtirdi. Ikkisi orasida Moviy koʻk turklar butunlay erkin, hech kimga boʻysunmay yashadi. Ular dono xonlar edi, ular jasur xonlar edi. Ularning vazirlari ham, albatta, dono va albatta jasur edi. Beklar ham, xalq ham bir-biriga nisbatan toʻgʻri edi. Shuning uchun ular elni shunday tutdi. Elni tutib, qonunni tartibga soldi. Soʻng oʻzlari vafot etdi.

{kommentar} Nashrlar kök türkni “koʻk turklar” deb beradi va kök ham “osmon”, ham “moviy” degan maʼnoni anglatadi.[29][30] Kadırkan oʻrmoni sharqdagi Xingan togʻlari bilan aniqlanadi, Temir darvoza esa gʻarbda Balx bilan Samarqand oʻrtasidagi yoʻldagi dara.[31][32] Idi oksuz “butunlay erkin”, “xoʻjayinsiz va qarindoshsiz” yoki feʼl qoʻshib, “juda tartibsiz” deb oʻqiladi.[33][34][35]

E4–E5 — Asoschilarning dafni va keyingi avlodlar

yogçı sıgıtçı öŋre kün togsıkda böküli çölgil, tabgaç, tüpüt, apar, purum, kırkız, üç kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabı — bunça bodun kelipen sıgtamış, yoglamış. antag külüg kagan ermiş. anda kisre inisi kagan bolmış erinç, oglıtı kagan bolmış erinç. anda kisre inisi eçisin teg kılınmaduk erinç, oglı kaŋın teg kılınmaduk erinç. biligsiz kagan olurmış erinç, yablak kagan olurmış erinç. buyrukı yeme biligsiz ermiş erinç, yablak ermiş erinç.

Yoqlovchi va yigʻlovchi sifatida oldindan, quyosh chiqishidan Bökli va Čölgil keldi. Xitoyliklar, tibetliklar, avarlar, rimliklar, Kırgız, Uch Kurıkan, Oʻttiz Tatar, Kıtañ va Tatabı — shuncha xalq kelib, yigʻladi va dafn marosimini oʻtkazdi. Ular shunday mashhur xonlar edi.

Ulardan keyin ukalari xon boʻldi va oʻgʻillari xon boʻldi. Ammo ukalar akalarga oʻxshab yaratilmagan edi, oʻgʻillar ham otalariga oʻxshamasdi. Tushunchasiz xonlar taxtga oʻtirdi. Yomon xonlar taxtga oʻtirdi. Ularning vazirlari ham tushunchasiz va yomon edi.

{kommentar} Tabgaç — koʻk turklarning Xitoy va xitoyliklar uchun soʻzi, tüpüt esa Tibet.[36][27] Bökli Čölgil ism, “oʻrmon va dasht xalqlari” yoki “begona qudratli xalqlar” deb oʻqiladi va u bitta xalqni yoki ikkitani nomlashi Bökli munozarasida bahs qilinadi.[37][29][30] Kurıkan Baykal koʻlining shimoliga qoʻyiladi, üç, “uch” soni esa ular boʻlingan qabilalarni beradi.[38]

E6–E8 — Davlat qanday yoʻqotildi

𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐱅𐰇𐰕𐰾𐰕: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱅𐰋𐰠𐰏𐰃𐰤: 𐰚𐰇𐰼𐰠𐰏: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰺𐰢𐰴𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰤𐰠𐰃: 𐰲𐰃𐰠𐰃: 𐰚𐰃𐰭𐰾𐰇𐰼𐱅𐰜𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰏𐰠𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰞𐰃𐰍: 𐰖𐰆𐰭𐱁𐰆𐰺𐱃𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐰠𐰠𐰓𐰜: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰆: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰑𐰸: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰼𐰇: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰋𐰏𐰠𐰚: 𐰆𐰺𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰤: 𐰴𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰾𐰃𐰠𐰚: 𐰶𐰃𐰕: 𐰆𐰍𐰞𐰤: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐰃𐱃𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰍𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰯𐰣: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾

begleri bodunı tüzsüz üçün, tabgaç bodun tebligin kürlüg üçün, armakçısın üçün, inili eçili kiŋşürtükin üçün, begli bodunlıg yoŋaşurtukın üçün, türk bodun illedük ilin ıçgınu ıdmış, kaganladuk kaganın yitürü ıdmış. tabgaç bodunka beglik urı oglın kul boltı, silik kız oglın küŋ boltı. türk begler türk atın ıtı. tabgaçgı begler tabgaç atın tutupan tabgaç kaganka körmiş.

Beklari va xalqi bir-biriga nisbatan toʻgʻri boʻlmagani uchun. Xitoyliklar makkor va hiylaga toʻla boʻlgani uchun. Ular firibgar boʻlgani uchun. Ular ukani akaga qarshi qoʻygani va beklar bilan xalqni bir-birini oqlamaslikka undagani uchun — shu sabablarga koʻra turk xalqi el qilgan elini qoʻldan chiqardi va xon qilgan xonidan ayrildi. Xitoyliklarga bek boʻlishi kerak oʻgʻillar qul boʻldi, benuqson qizlar choʻri boʻldi. Turk beklari turk unvonlarini tashlab yubordi. Xitoyga oʻtgan beklar xitoycha unvonlarni olib, xitoy xonining fuqarolari boʻldi.

{kommentar} Kul va küŋ — erkak va ayol qul uchun soʻzlar, ammo parcha taʼsirlangan odamlarning qanday huquqiy maqomga ega boʻlganini aytmaydi.[39] Xitoyliklarning “hiyla” va “firibgarlik” soʻzlarini oʻqish qiyin, ularning talqinlari kontekstdan chiqarilgan taxmindir.[40] Silik kız oglı “benuqson qizlar” yoki eşilik sifatida “xonim boʻlishga loyiq qizlar” deb oʻqiladi va ikkala soʻz ham beklarning qizlari haqida gapiradi.[41][42]

E8–E9 — Ellik yillik xizmat

𐰠𐰏: 𐰘𐰃𐰞: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰜𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰑𐰀: 𐰋𐰇𐰚𐰠𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰞𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰺𐰀: 𐰴𐰢𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰠𐰏: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰃𐰠𐰢: 𐰢𐱃𐰃: 𐰴𐰣𐰃: 𐰚𐰢𐰚𐰀: 𐰃𐰠𐰏: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰆𐰺𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰢: 𐰴𐰣𐰃: 𐰤𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾

elig yıl isig küçüg birmiş. ilgerü kün togsıkda böküli kaganka tegi süleyü birmiş, kurıgaru temir kapıgka tegi süleyü birmiş. tabgaç kaganka ilin törüsin alı birmiş. türk kara kamag bodun ança temiş: “illig bodun ertim, ilim amtı kanı? kimke ilig kazganur men?” tir ermiş. “kaganlıg bodun ertim, kaganım kanı? ne kaganka isig küçüg birür men?” tir ermiş.

Ellik yil davomida ular mehnati va kuchini berdi. Sharqqa, quyosh chiqishi tomon, Bökli xonigacha ular uning uchun yurish qildi. Gʻarbga Temir darvozagacha ular uning uchun yurish qildi. Xitoy xoniga ular elini va qonunini topshirdi.

Va butun oddiy turk xalqi shunday dedi: “Men eli bor xalq edim. Elim endi qani? Men kim uchun el qozonaman?” — shunday dedi ular. “Men xoni bor xalq edim. Xonim qani? Men qaysi xonga mehnatim va kuchimni beraman?”

{kommentar} Ellik yil — Tan hukmronligi davri, Sharqiy xoqonlik Tan ostiga tushgan 630-yildan Ilterish taxtga chiqqan 682-yilgacha.[43][44]

E9–E11 — Osmon aralashadi

𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰃𐱅𐰤𐰇: 𐰖𐰺𐱃𐰆𐰣𐰆: 𐰆𐰢𐰑𐰸: 𐰖𐰣: 𐰃𐰲𐰚𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜𐰏𐰼𐰇: 𐰽𐰴𐰣𐰢𐱃𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇𐰼𐰘𐰃𐰤: 𐰆𐰺𐰍𐰽𐰺𐱃𐰖𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰴𐰑𐰆: 𐰉𐰺𐰃𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰾𐰃: 𐱅𐰇𐰺𐰜: 𐰃𐰑𐰸: 𐰘𐰃𐰼𐰃: 𐰽𐰆𐰉𐰃: 𐰨𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰆𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰃𐰠𐱅𐰼𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰃𐰠𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰯𐰾𐰃𐰦𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐰘𐰇𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐱅𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨

ança tep tabgaç kaganka yagı bolmış. yagı bolıp itinü yaratunu umaduk yana içikmiş. bunça isig küçüg birtükgerü sakınmatı, “türk bodun ölüreyin, urugsıratayın” ter ermiş. yokadu barır ermiş. üze türk teŋrisi, türk ıduq yeri subı ança etmiş: “türk bodun yok bolmazun” teyin, “bodun bolçun” teyin, kaŋım iltiris kaganıg, ögüm ilbilge katunug teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmiş erinç.

Shunday deb, ular xitoy xoniga dushman boʻldi. Ammo dushman boʻlgach, ular oʻzlarini tashkil qila olmadi va tartibga sola olmadi, yana boʻysundi. Xitoy esa ularga qancha mehnat va kuch berilganini umuman oʻylamay, dedi: “Turk xalqini oʻldiray. Urugʻsiz qoldiray.” Turklar yoʻq boʻlish tomon ketayotgan edi.

Soʻng yuqoridagi Turk Osmoni va turklarning muqaddas Yer-Suvi shunday qildi: “Turk xalqi yoʻq boʻlmasin. Yana xalq boʻlsin.” Va Osmon otam İltiriš xonni va onam İlbilge Katunni tepasidan ushlab, yuqoriga koʻtardi.

{kommentar} Ilterish xon va İlbilge Katun — soʻzlayotgan Bilge xonning va Kül Teginning ota-onasi.[45] Iduq “muqaddas” degani, yer va suv (yer sub) esa yurt ruhlari.[46][47] Ilterish va İlbilgeni “tepasidan ushlab” olib, Osmon ularni himoya qiladi va xalq boshiga qoʻyadi.[48]

E11–E13 — Oʻn yetti kishi

𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰃𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰼𐰤: 𐱃𐱁𐰚𐰢𐰾: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰚𐰇: 𐰾𐰓𐰯: 𐰉𐰞𐰶𐰑𐰴𐰃: 𐱃𐰍𐰶𐰢𐰾: 𐱃𐰍𐰑𐰴𐰃: 𐰃𐰤𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰼𐰠𐰯: 𐰘𐱅𐰢𐰾: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰜𐰇𐰲: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜: 𐰇𐰲𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰋𐰇𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰸𐰆𐰪: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇𐰠𐰯: 𐱅𐰃𐰼𐰢𐱁: 𐰴𐰆𐰉𐰺𐱃𐰢𐱁: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

kaŋım kagan yeti yegirmi erin taşıkmış. “taşra yorıyur” teyin kü esidip balıkdakı tagıkmış, tagdakı inmiş, tirilip yetmiş er bolmış. teŋri küç birtük üçün kaŋım kagan süsi böri teg ermiş, yagısı koñ teg ermiş. ilgerü kurıgaru sülep tirmiş, kubratmış. kamagı yeti yüz er bolmış.

Otam xon oʻn yetti kishi bilan chiqdi. “U oʻsha yoqqa yurish qilmoqda” degan xabarni eshitib, shaharlarda boʻlganlar togʻlarga chiqdi, togʻlarda boʻlganlar pastga tushdi. Ular yigʻildi va yetmish kishi boʻldi. Osmon ularga kuch bergani uchun otam xonning qoʻshini boʻrilarday, dushmanlari qoʻylarday edi. Sharqqa yurish qilib va gʻarbga yurish qilib, u ularni yigʻdi va jamladi. Hammasi yetti yuz kishi boʻldi.

{kommentar} Guruh oʻn yetti kishidan yetmishga, soʻng yetti yuzga oʻsadi.[49] Tonyukuk bitigi ham omon qolganlar guruhini yetti yuz deb koʻrsatadi.[50] Bir oʻqish yettiliklarni koʻk turklarning muqaddas soni, raqamlarni esa sanoq emas, ertak deb biladi.[51]

E13–E14 — Davlat qayta quriladi

𐰠𐰾𐰼𐰢𐰾: 𐰚𐰍𐰣𐰽𐰺𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐰭𐰓𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰞𐰑𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰇𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰲𐰇𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰨𐰀: 𐰖𐰺𐱃𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐰖𐰉𐰍𐰆𐰍: 𐱁𐰑𐰍: 𐰦𐰀: 𐰋𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰼𐰘𐰀: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐰉𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰸𐰆𐰕𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰆𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰴𐰣: 𐰆𐱃𐰕𐱃𐱃𐰺: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾

elsiremiş, kagansıramış bodunug, küŋedmiş, kuladmış bodunug, türk törüsin ıçgınmış bodunug eçüm apam törüsinçe yaratmış, boşgurmış. tölis, tarduş bodunug anda itmiş. yabgug, şadıg anda birmiş. berye tabgaç bodun yagı ermiş. yırya baz kagan, tokuz oguz bodun yagı ermiş. kırkız, kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabı kop yagı ermiş.

Elini yoʻqotgan xalq, xonini yoʻqotgan xalq. Choʻri va qulga aylantirilgan xalq. Turk qonunini qoʻldan chiqargan xalq — uni u tartibga soldi va ota-bobolarim qonuniga koʻra oʻrgatdi. U yerda u Tölis va Tarduš xalqini tashkil qildi va u yerda ularga yabgu va šad berdi. Janubda xitoyliklar dushman edi. Shimolda Baz xon va Toʻqqiz oʻguz dushman edi. Kırgız, Kurıkan, Oʻttiz Tatar, Kıtañ va Tatabı — hammasi dushman edi.

{kommentar} Tölis va Tarduš elning sharqiy va gʻarbiy qismi deb oʻqiladi.[52][27] Yabgu xondan keyingi oʻrinda turardi va elda ikkita šad bor edi, biri sharqda, biri gʻarbda.[53][52] Baz ism, “Baz xon”, yoki “tobe” degan umumiy soʻz sifatida oʻqiladi, shunda satr “tobe xon” haqida gapiradi.[54][55][52]

E15–E16 — Otaning oʻlimi va amakining hukmronligi

kaŋım kagan kırk artukı yeti yolı sülemiş, yegirmi süŋüş süŋüşmiş. teŋri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş, kaganlıgıg kagansıratmış, yagıg baz kılmış, tizligig sökürmiş, başlıgıg yükündürmiş. kaŋım kagan ança ilig törüg kazganıp uça barmış. kaŋım kaganka baş balbal tikmiş. ol törüde üze eçim kagan olurtı. eçim kagan olurıpan türk bodunug yiçe itdi, igiti. çıgañıg bay kıltı, azıg üküş kıltı.

Otam xon qirq yetti marta yurish qildi va yigirma marta ochiq jang qildi. Osmon shunday belgilagani uchun, u eli borlardan elni va xoni borlardan xonni oldi. U dushmanlarni boʻysundirdi, tizzasi borlarga tiz choʻktirdi va boshi borlarga bosh egdirdi. Shu tarzda el va qonunni qozonib, otam xon uchib ketdi. Uning qabrida birinchi balbal sifatida [oʻldirilgan dushman tasvirini] oʻrnatdilar.

Xuddi shu qonun ostida amakim xon boʻldi. Taxtga oʻtirgach, amakim xon turk xalqini yana tartibga soldi va ularni boqdi. U kambagʻallarni boy qildi va ozchilikni koʻpaytirdi.

{kommentar} Taxtga oʻtgan amaki — Kapgan xon.[56] Balbal — oʻldirilgan dushman haykali.[57] Satr “birinchi balbal sifatida”, “balbal sifatida Baz xon” yoki bazni umumiy soʻz deb olib, “balbal sifatida tobe xon” deb oʻqiladi.[33][58][59]

E17–E18 — “Men oʻzim šad edim”

𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰑𐰀: 𐰇𐰕𐰢: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰕𐰀: 𐱁𐰑: 𐰼𐱅𐰢: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰖𐱁𐰞: 𐰇𐰏𐰕: 𐱁𐰦𐰆𐰭: 𐰖𐰕𐰃𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼: 𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐱁𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐱁𐰆𐱃𐰕: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰇𐰲𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰠𐰏𐰏: 𐰃𐰠𐰾𐰼𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰍: 𐰴𐰍𐰣𐰽𐰺𐱃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰇𐰦𐰼𐱅𐰢𐰕

eçim kagan olurtukda özim tarduş bodun üze şad ertim. eçim kagan birle ilgerü yaşıl ügüz şantuŋ yazıka tegi süledimiz, kurıgaru temir kapıgka tegi süledimiz, kögmen aşa kırkız yeriŋe tegi süledimiz. kamagı biş otuz süledimiz, üç yegirmi süŋüşdimiz. illigig ilsiretdimiz, kaganlıgıg kagansıratdımız, tizligig sökürtimiz, başlıgıg yükündürtimiz.

Amakim xon boʻlganda, men oʻzim Tarduš xalqi ustida šad edim. Amakim xon bilan birga sharqqa Yashil daryo va Shantung tekisligigacha yurish qildik. Gʻarbga Temir darvozagacha yurish qildik. Kögmendan oʻtib, Kırgız yurtigacha yurish qildik. Hammasi boʻlib yigirma besh marta chiqdik va oʻn uch marta ochiq jang qildik. Eli borlardan elni va xoni borlardan xonni oldik. Tizzasi borlarga tiz choʻktirdik, boshi borlarga bosh egdirdik.

{kommentar} Taxtga oʻtirishdan oldin Bilge xon elning gʻarbiy qismi — Tarduš ustida šad unvonini tutgan.[52] Yaşıl ügüz, “Yashil daryo”, Sariq daryo, şantuŋ tekisligi esa Xitoyning Shandong viloyatida yotadi.[60][53] Kögmen — koʻk turklar Kırgızga yetish uchun oshib oʻtgan togʻ tizmasi va u Tannu-Ola yoki Sayan deb oʻqiladi.[60]

E18–E19 — Türgeš va Az

𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜𐰢𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰇𐰚𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰖𐰭𐰞𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰆𐰣: 𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰢𐰏𐰚: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰲𐰇𐰢𐰕: 𐰯𐰀𐰢𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐱅𐰯: 𐰖𐰺𐱃𐰯

türgis kagan türkümüz bodunumuz erti. bilmedükin üçün, biziŋe yaŋıltukın üçün kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti. on ok bodun emgek körti. eçümiz apamız tutmış yer sub idisiz bolmazun teyin, az bodunug itip yaratıp.

Türgeš xoni oʻz turk urugʻimizdan, oʻz xalqimizdan edi. Ular tushunmagani va bizga nisbatan xato qilgani uchun xoni oʻldi va vazirlari bilan beklari u bilan birga oʻldi. Oʻn Oq xalqi balogʻa uchradi. Ota-bobolarimiz tutgan yer va suv egasiz qolmasligi uchun biz Azni tartibga soldik.

{kommentar} On Ok, “Oʻn Oq”, gʻarbiy koʻk turklar va bu yerda nom Türgešni bildiradi.[61] Koʻk turklar nafaqat begona xalqlar bilan, balki oʻz kelib chiqishi va tilidagi qarindoshlar, jumladan gʻarbiy koʻk turklar bilan ham jang qilgan.[62]

E20 — Bars Beg

[…]: 𐰉𐰺𐰽: 𐰋𐰏: 𐰼𐱅𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰋𐰃𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰃𐰭𐰠𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰇𐰕𐰃: 𐰖𐰭𐰡𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰸𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰴𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰴𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰖𐰺𐱃𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: […]

[ … ] bars beg erti. kagan at bunta biz birtimiz. siŋilim kunçuyug birtimiz. özi yaŋıltı, kaganı ölti, bodunı küŋ kul boltı. “kögmen yer sub idisiz kalmazun” teyin, az kırkız bodunug yaratıp keltimiz, süŋüşdimiz. [ … ]

[ … ] Bars Beg edi. Unga bu yerda xon unvonini bergan biz edik. Unga kenja singlimni malika qilib berdik. U oʻzi xato qildi va shuning uchun ularning xoni oʻldi va xalqi choʻri va qulga aylandi. “Kögmen yeri va suvi egasiz qolmasin” deb, Az va Kırgızni tartibga soldik, keldik va jang qildik. [ … ]

{kommentar} Kunçuy soʻzi “malika” degani.[53] Xon Bars Begga xon unvonini va kenja singlisini kunçuy sifatida beradi.[63]

E21 — Sharqda va gʻarbda joylashtirish

𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐱁𐰍: 𐱁𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰆𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐰃𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰚𐰭𐰇: 𐱃𐰺𐰢𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐱅𐰓𐰢𐰕

ilgerü kadırkan yısıg aşa bodunug ança kondurtımız, ança itdimiz. kurıgaru keŋü tarmanka tegi türk bodunug ança kondurtımız, ança itdimiz.

Sharqqa Kadırkan oʻrmonidan oshib, u yerda xalqimizni joylashtirdik va u yerda tartibga soldik. Gʻarbga Keŋü Tarmangacha turk xalqini u yerda joylashtirdik va u yerda tartibga soldik.

{kommentar} Keŋü Tarman joy nomi, ammo uning oʻrni nomaʼlum.[64][65] U qadimgi koʻk turk yerlarining gʻarbiy chetidagi nuqtani belgilashi mumkin.[65]

E22 — “Sizni kim yoʻq qila olardi?”

𐰆𐰞: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰸𐰆𐰞: 𐰸𐰆𐰞𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰾𐰓𐰭: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰉𐰽𐰢𐰽𐰺: 𐰽𐰺𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐱅𐰠𐰤𐰢𐰾𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰠𐰭𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰭𐰤: 𐰚𐰢: 𐰺𐱃𐱃𐰃: 𐰆𐰑𐰀𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃

ol ödke kul kullug bolmış erti, küŋ küŋlüg bolmış erti. inisi eçisin bilmez erti, oglı kaŋın bilmez erti. ança kazganmış, itmiş ilimiz, törümüz erti. türk oguz begleri, bodun, esidiŋ! üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser, türk bodun, iliŋin törüŋin kim artatı udaçı erti?

Oʻsha zamonda qulning oʻz quli, choʻrining oʻz choʻrisi boʻlib qoldi. Uka akani, oʻgʻil otani tanimasdi. Shunday qilib, bizning oʻsha elimiz va qonunimiz qozonildi va tartibga solindi.

Turk va oʻguz beklari, va siz, xalq — meni eshiting! Tepadan osmon bosib kelmasa, pastdan yer yorilmasa, turk xalqi, elingizni va qonuningizni kim yoʻq qila oladi?

{kommentar} Dastlabki satrlar fathlar davrini tasvirlaydi: shuncha xalq olindiki, hatto qullarning ham oʻz qullari boʻldi.[65] Üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser qotib qolgan formula: osmonning qulashi yoki yerning yorilishidan boshqa hech narsa elni yoʻq qila olmaydi.[66][63]

E22–E25 — “Voz keching. Tavba qiling.”

türk bodun, ertin, ökün! küregüŋin üçün igidmiş kaganıŋa, ermiş barmış edgü iliŋe kentü yaŋıltıg, yablak kigürtüg. yaraklıg kantan kelip yaña iltdi? süŋüglüg kandan kelipen süre iltdi? ıduq ötüken yış bodun, bardıg. ilgerü barıgma bardıg, kurıgaru barıgma bardıg. barduk yerde edgüg ol erinç: kanıŋ subça yügürti, söŋüküŋ tagça yatdı. beglik urı ogluŋ kul boltı, silik kız ogluŋ küŋ boltı. bilmedük üçün, yablakıŋın üçün eçim kagan uça bardı.

Turk xalqi — voz kechgin va tavba qil! Oʻz itoatsizligingdan seni boqqan xonga va turgan, seniki boʻlgan yaxshi elga qarshi xato qilding. Yomonlikni oʻz qoʻling bilan olib kirding. Seni tarqatish uchun qurollangan odamlar qayerdan keldi? Seni haydash uchun nayzali odamlar qayerdan keldi? Muqaddas Ötüken oʻrmoni xalqi — sen ketding. Sizlarning bir qismi sharqqa ketdi, bir qismi gʻarbga ketdi. Borgan joylaringda, albatta, olgan yaxshiligingiz shu edi: qoningiz suvdek oqdi, suyaklaringiz togʻday uyuldi. Bek boʻlishi kerak oʻgʻillaringiz qul boʻldi, benuqson qizlaringiz choʻri boʻldi. Tushunmaganingiz va oʻz yomonligingiz tufayli amakim xon uchib ketdi.

{kommentar} Bir oʻqish murojaatni ayniqsa oʻguzlarga qaratilgan va koʻk turklarning tarqalishi hamda ularning koʻpining Xitoyga qochishiga oid deb biladi.[65] Ötüken atoqli ot, faqat koʻk turklar vatani va xon qarorgohi uchun ishlatiladi va u Xangayning sharqiy etagiga qoʻyiladi.[67][68] Suvdek oqadigan qon va togʻdek yotadigan suyaklar turkiy xalq sheʼrining tayyor obrazlari.[67]

E25–E26 — Osmon Bilge xonni taxtga oʻtqazadi

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐱅𐰼𐰢𐱁: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰃𐰠: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰇𐰕𐰢𐰤: 𐰆𐰞: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰑𐰃: 𐰼𐰨: 𐰤𐰭: 𐰘𐰃𐰞𐰾𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢: 𐰃𐰲𐰼𐰀: 𐱁𐰽𐰕: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐱃𐰆𐰣𐰽𐰕: 𐰖𐰉𐰕: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰕𐰠𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰭𐰢𐰕: 𐰲𐰢𐰕: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰑𐰢𐰑𐰢: 𐰚𐰇𐰤𐱅𐰕: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢

“türk bodunug atı küsi yok bolmazun” teyin kaŋım kaganıg, ögüm katunug kötürmiş teŋri, il birigme teŋri, “türk bodun atı küsi yok bolmazun” teyin özümin ol teŋri kagan olurtdı erinç. neŋ yılsıg bodunka olurmadım. içre asız, taşra tonsuz, yabız yablak bodunta üze olurtum. inim kül tegin birle sözlesdimiz. kaŋımız eçimiz kazganmış bodun atı küsi yok bolmazun teyin, türk bodun üçün tün udımadım, küntüz olurmadım.

Turk xalqining nomi va shuhrati yoʻq boʻlmasligi uchun otam xon va onam katunni koʻtargan Osmon — el beruvchi Osmon — oʻsha Osmon meni taxtga oʻtqazdi, turk xalqining nomi va shuhrati yoʻq boʻlmasligi uchun.

Men biron-bir boylikka ega xalq ustiga taxtga oʻtirmadim. Men ichida ovqati yoʻq, ustida kiyimi yoʻq, bechora va singan xalq ustiga taxtga oʻtirdim. Ukam Kül Tegin bilan men birga kengashdik. Otamiz va amakimiz qozongan xalqning nomi va shuhrati yoʻq boʻlmasligi uchun, turk xalqi uchun men tunda uxlamadim va kunduzi oʻtirmadim.

{kommentar} İçre asız, taşra tonsuz, “ichkarida ovqat yoʻq, tashqarida kiyim yoʻq”, mutlaq muhtojlikdagi xalq uchun tayyor ibora.[69]

E27–E28 — Xalq qaytib keladi

𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰢: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐱃: 𐰽𐰆𐰉: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰑𐰢: 𐰢𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰢𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰢𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰖𐰑𐰍𐰣: 𐰖𐰞𐰭𐰣: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐰏𐰓𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐱃𐰯𐰀: 𐰆𐰞𐰍: 𐰾𐰇: 𐰚𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢

inim kül tegin birle, eki şad birle ölü yitü kazgantım. ança kazganıp, birki bodunug ot sub kılmadım. men özim kagan olurtukuma yer sayu barmış bodun ölü yitü, yadagın yalaŋın yana kelti. bodunug igideyin teyin yırıgaru oguz bodun tapa, ilgerü kıtañ tatabı bodun tapa, birgerü tabgaç tapa ulug sü eki yegirmi süledim.

Ukam Kül Tegin va ikki šad bilan birga men uni oʻlish va yoʻqolish evaziga qozondim. Shunday qozonib, bir boʻlgan xalqning olov va suvga aylanishiga yoʻl qoʻymadim. Oʻzim taxtga oʻtirganimda, har yurtga ketgan xalq qaytib keldi — oʻlayotgan, yoʻqolgan, piyoda va yalang. “Bu xalqni boqay” deb, men katta qoʻshinni oʻn ikki marta yurishga boshladim: shimolga oʻguzlarga qarshi, sharqqa Kıtañ va Tatabıga qarshi, janubga Xitoyga qarshi.

{kommentar} Ot sub, “olov va suv”, dushmanlikni bildiradi: xon birlashgan xalqning bir-biriga qarshi chiqishiga yoʻl qoʻymadi.[70][71]

E28–E30 — Nimaga erishildi

anta kisre teŋri yarlıkaduk üçün, kutum ülügüm bar üçün, ölteçi bodunug tirgürü igittim. yalaŋ bodunug tonlug, çıgañ bodunug bay kıltım. az bodunug üküş kıltım. ıgar illigde, ıgar kaganlıgda yeg kıltım. tört buluŋdakı bodunug kop baz kıltım, yagısız kıltım. kop maŋa körti. isig küçüg birür. bunça törüg kazganıp inim kül tegin özi ança kergek boltı.

Shundan keyin Osmon shunday belgilagani uchun, menda baxt va nasiba boʻlgani uchun, men oʻlishi kerak xalqni qayta tiriltirdim va ularni boqdim. Yalang xalqni kiyintirdim, kambagʻalni boy qildim, ozchilikni koʻpaytirdim. Ularni qudratli elli va qudratli xonli xalqlardan ham yaxshiroq qildim. Toʻrt tomondagi har bir xalqni boʻysundirdim va ularni endi dushman qilmadim. Hammasi mening fuqarolarim boʻldi va menga mehnati va kuchini berishadi.

Va shuncha qonunni qozonganimizda — ukam Kül Tegin oʻzi vafot etdi.

{kommentar} Kut — Osmon hukmdorga beradigan marhamat, ülüg esa unga ajratilgan ulush.[72] Xon ikkalasini ham hukmronlik qilish asosi sifatida nomlaydi.[73] Kergek bol-, “kerak boʻlib qolmoq”, oʻlish uchun hurmatli iboradir.[70]

E30–E32 — Kül Teginning oʻn olti yoshdagi dastlabki janglari

kaŋım kagan uçdukda inim kül tegin yeti yaşda kaltı. umay teg ögüm katun kutıŋa inim kül tegin er at boltı. altı yegirmi yaşıŋa eçim kaganıŋ ilin törüsin ança kazgantı. altı çub sogdak tapa süledimiz, buzdımız. tabgaç oŋ tutuk beş tümen sü kelti, süŋüşdimiz. kül tegin yadagın oplayu tegdi. oŋ tutuk yorçısın yaraklıg elgin tutdı, yaraklıgdı kaganka ançuladı. ol süg anda yok kışdımız.

Otam xon uchib ketganda, ukam Kül Tegin yetti yoshda qolib ketdi. Umayday boʻlgan onam katunning baxti bilan ukam Kül Tegin erkak ismini oldi.

Oʻn olti yoshida u amakim xonning eli va qonuni uchun shuncha narsani qozondi. Biz Olti Čub sugʻdlariga qarshi yurish qildik va ularni sindirdik. Hokim Oŋ Tutuk boshchiligidagi xitoy qoʻshini, ellik ming kishilik, bizga qarshi keldi va biz jang qildik. Kül Tegin ularga piyoda tashlandi. U Oŋ Tutukning jang doʻstini oʻz qurolli qoʻli bilan ushlab, qurolli holda xonga taqdim etdi. Oʻsha qoʻshinni biz u yerda yoʻq qildik.

{kommentar} Umay — bolalarni himoya qiluvchi maʼbuda va xonning onasi unga oʻxshatiladi.[53][74] Er at, “erkak ismi”, Kül Tegin onasining Kuti orqali oladigan narsa va satr sabab sifatida uning hech bir ishini nomlamaydi.[74][75] Altı çub sogdak “olti tuman” sugʻdlari deb, çub esa “tuman” uchun xitoycha oʻzlashma sifatida, yoki “Olti Čub” sugʻdlari, Chu daryosi boʻyidagi yurt, deb oʻqiladi.[76][71]

E32–E34 — Yigirma bir yoshida ostida uchta ot oʻldirildi

𐰋𐰃𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰲𐰲𐰀: 𐰾𐰭𐰇𐰤𐰚𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰭: 𐰠𐰚𐰃: 𐱃𐰑𐰴𐰣: 𐰲𐰆𐰺𐰭: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰚𐰃𐰤𐱅𐰃: 𐰃𐱁𐰉𐰺𐰀: 𐰖𐰢𐱃𐰺: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰇𐰲𐰨: 𐰘𐰏𐰤: 𐰾𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰏𐰭: 𐰚𐰓𐰢𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐰺𐰍: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰖𐰺𐰴𐰃𐰦𐰀: 𐰖𐰞𐰢𐰽𐰃𐰦𐰀: 𐰘𐰇𐰕: 𐰺𐱃𐰸: 𐰸𐰆𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰘𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰉𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰋𐰃𐰼: 𐱅𐰏𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐱅𐰏𐰓𐰜𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰴𐰆𐰯: 𐰋𐰃𐰠𐰃𐰼𐰾𐰃𐰕: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰏: 𐰦𐰀: 𐰖𐰸: 𐰴𐱁𐰑𐰢𐰕

bir otuz yaşıŋa çaça seŋünke süŋüşdimiz. eŋ ilki tadıkıŋ çorıŋ boz atıg binip tegdi. ol at anda ölti. ekinti ışbara yamtar boz atıg binip tegdi. ol at anda ölti. üçünç yegen silig begiŋ kedimlig torug at binip tegdi. ol at anda ölti. yarıkınta yalmasınta yüz artuk okun urtı. yüziŋe başıŋa bir tegürmedi. tegdükin türk begler kop bilir siz. ol süg anda yok kışdımız.

Yigirma bir yoshimizda xitoy generali Čača Seŋün bilan jang qildik. Avval u Tadık Čorning kulrang otiga minib tashlandi. Oʻsha ot u yerda oʻldi. Ikkinchi marta u Išbara Yamtarning kulrang otiga minib tashlandi. Oʻsha ot u yerda oʻldi. Uchinchi marta u bek Yegen Siligning sovutli kashqa otiga minib tashlandi. Oʻsha ot u yerda oʻldi. Uning sovutiga va kiyimiga yuzdan ortiq oʻq urdi va birortasi uning yuziga yoki boshiga tegmadi.

Siz turk beklari hammangiz u qanday tashlanganini bilasiz. Oʻsha qoʻshinni biz u yerda yoʻq qildik.

{kommentar} Seŋün — xitoycha jiangjun, “general” unvoni va Čača Seŋün koʻk turklar jang qilgan xitoy generali.[77][78] Çor va išbara unvonlar, išbara esa sanskritdan olingan.[79]

E34 — Bayırku

𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰘𐰼: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰣𐰃: 𐰖𐰪𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰃: 𐰖𐰺𐰍𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢𐰕: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰕𐰶𐰪𐰀: 𐰼𐰤: 𐱅𐰕𐰯: 𐰉𐰺𐰑𐰃

anta kisre yir bayırku ulug irkin yagı boltı. anı yañıp türgi yargun költe buzdımız. ulug irkin azkıña erin tezip bardı.

Shundan keyin Yir Bayırkuning Ulug İrkini bizga dushman boʻldi. Biz uni qaytardik va Türgi Yargun koʻlida sindirdik. Ulug İrkin juda oz kishi bilan qochib ketdi.

{kommentar} Bayırku VII asrda tarixda rol oʻynay boshlagan xalq va xitoy tarixlari ularni Gobining shimoliga qoʻyadi.[80]

E34–E36 — Yigirma olti yoshida Kögmendan oshib Kırgızga qarshi

𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰞𐱃𐰃: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐰇𐰏: 𐰉𐱃𐰢𐰃: 𐰴𐰺𐰍: 𐰾𐰇𐰚𐰯𐰤: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰯: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰽𐰆𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰣𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰃𐰺𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐰼𐰏: 𐰸𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰚𐰃: 𐰼𐰏: 𐰆𐰑𐱁𐰺𐰆: 𐰽𐰨𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱅𐰏𐰓𐰜𐰓𐰀: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰤𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰺𐰍: 𐰆𐰑𐰞𐰴𐰃𐰤: 𐰾𐰃𐰖𐰆: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕

kül tegin [altı] otuz yaşıŋa kırkız tapa süledimiz. süŋüg batımı karıg sökipen, kögmen yısıg toga yorıp, kırkız bodunug uda basdımız. kaganın birle soŋa yısda süŋüşdimiz. kül tegin bayırkunuŋ ak adgırıg binip oplayu tegdi. bir erig okun urtı, eki erig udu asru sançdı. ol tegdükde bayırkunuŋ ak adgırıg udlukın sıyu urtı. kırkız kaganın ölürtimiz, ilin altımız.

Yigirma olti yoshimizda Kırgızga qarshi yurish qildik. Nayzani koʻmadigan chuqurlikdagi qorni yorib, Kögmen tizmasidan oshib, Kırgızga uyquda tashlandik. Ularning xoni bilan Soŋa oʻrmonida jang qildik. Kül Tegin Bayırkuning oq erkak otiga minib tashlandi. U bir kishini oʻq bilan urdi, yana ikkitasini birin-ketin nayzaladi. Oʻsha hujumda ular Bayırkuning oq erkak otining sonini zarba bilan sindirdi. Biz Kırgız xonini oʻldirdik va uning elini oldik.

{kommentar} Kırgız yuqori Yeniseyda yashagan va janubda Tannu togʻlarigacha yetgan va koʻk turklarga koʻpincha qaram boʻlmagan.[36] Uda basdımız, tom maʼnoda “ularni uyquda bosdik”, kutilmagan hujum uchun tayyor ibora.[48][81]

E36–E38 — Bolçu, Türgešga qarshi

𐰆𐰞: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐱃𐰯𐰀: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰼𐱅𐰾: 𐰇𐰏𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰑𐰀: 𐰆𐱃𐰲𐰀: 𐰉𐰆𐰺𐰲𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐰚[…]: […] 𐱃𐰆𐱃𐰕𐱃𐰃: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰕𐰃: 𐰡𐰕𐰑𐰃: 𐰦𐰀: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰃𐰼𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰸𐰆𐰍: 𐰠𐰏𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐰴𐰺𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰸𐰆𐰯: 𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰉𐰺𐰑𐰀: 𐰴𐰆𐰣𐱃𐰺𐱃𐰢𐰕

ol yılka türgis tapa altun yısıg toga, ertis ügüzüg keçe yorıdımız. türgis bodunug uda basdımız. türgis kagan süsi bolçuda otça borça kelti. süŋüşdimiz. kül tegin başgu boz at binip tegdi. başgu boz k[ … ] [ … ] tutuztı, ekisin özi altızdı. anda yana kirip türgis kagan buyrukı az tutukug elgin tutdı. kaganın anda ölürtimiz, ilin altımız. kara türgis bodun kop içikdi. ol bodunug tabarda kondurtumuz.

Oʻsha yili Türgešga qarshi yurdik, Oltoy tizmasidan oshib, Irtishdan kechib oʻtib, Türgešga uyquda tashlandik. Türgeš xonining qoʻshini Bolčuda bizga olovdek, boʻrondek keldi. Biz jang qildik. Kül Tegin peshonasi oq kulrang otga minib tashlandi. Peshonasi oq kulrang [ … ] [ … ] ushlagan edi. Ikkisini u oʻzi oldi. Soʻng yana kirdi va oʻz qoʻli bilan Türgeš xonining vaziri, Az hokimini oldi. Biz u yerda ularning xonini oʻldirdik va elini oldik. Qora Türgešning hammasi boʻysundi va biz oʻsha xalqni Tabarda joylashtirdik.

{kommentar} Bolču joy nomi, uning oʻrnini aniqlab boʻlmaydi.[82] Otça borça, “olovdek, boʻrondek”, tez hujum uchun tayyor ibora.[66] Kara Türgeš “oddiy” Türgeš deb oʻqiladi, chunki kara oddiy yoki tobe xalqni bildiradi, yoki Türgešning alohida tarmogʻi deb.[53][32][82]

E39 — Temir darvozagacha

𐰽𐰆𐰍𐰑𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐱅𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰨𐰇: 𐰇𐰚𐰇𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕

sogdak bodun itiyin teyin, yinçü ügüzüg keçe temir kapıgka tegi süledimiz.

“Sugʻd xalqini tartibga soleyin” deb, Marvarid daryosidan oʻtib, Temir darvozagacha yurish qildik.

{kommentar} Yinçü ügüz, “Marvarid daryosi”, Zarafshon, Sugʻdiyona daryosi, yoki Sirdaryo deb oʻqiladi.[83][81]

E39–E40 — Qora Türgeš yana qoʻzgʻoladi. Kül Tegin oz kishi bilan joʻnatiladi

anda kisre kara türgis bodun yagı bolmış, keŋeres tapa bardı. bizinŋ sü atı turuk, azukı yok erti. yablak kişi … alp er bizinŋe tegmiş erti. antag ödke ökünüp kül tegin[ig] az erin ırtürü ıdmız. ulug süŋüş süŋüşmiş. alp şalçı ak atın binip tegmiş. kara türgis bodunug anda ölürmiş, almış. yaña yorıp … koşu tutukug birle süŋüşmiş. erin kop ölürmiş, ebin barımın kalısız kop kelürti.

Shundan keyin Qora Türgeš dushman boʻldi va Keŋeres tomon ketdi. Qoʻshinimizning otlari ozgʻin edi va ozuqasi yoʻq edi. Bir yaramas odam [ … ] bir botir odam bizga hujum qilgan edi. Bunday paytda ahvolimizdan afsuslanib, Kül Teginni faqat oz kishi bilan oldinga joʻnatdik. U katta jang qildi. U Alp Šalčı deb ataluvchi oq otga minib tashlandi. U yerda u Qora Türgešni oʻldirdi va oldi. Yana yurib, hokim Košu bilan jang qildi. U ularning barcha erkaklarini oʻldirdi va ularning xonadonlarini va mol-mulkini, hech narsasini qoldirmay, olib keldi.

{kommentar} Keŋeres joy nomi, yoki ehtimol xalq nomi.[64] Tutuk unvoni harbiy hokimga tegishli va xitoychadan oʻzlashma yoki tut-, “ushlamoq” dan turkiy soʻz deb oʻqiladi.[27][71]

Shimoliy yuz

N1–N3 — Yigirma yetti va oʻttiz yoshida qarluqlar, oʻttiz bir yoshida Az

kül tegin yeti otuz yaşıŋa karluk bodun erür barur erkli yagı boltı. tamag ıduq başda süŋüşdimiz. kül tegin ol süŋüşde otuz yaşayur erti. alp şalçı akın binip oplayu tegdi. eki erig udu asru sançdı. karlukug ölürtimiz, altımız. az bodun yagı boltı. kara költe süŋüşdimiz. kül tegin bir kırk yaşayur erti. alp şalçı akın binip oplayu tegdi. az iltiberin tutdı. az bodun anda yok boltı.

Kül Tegin yigirma yetti yoshda boʻlganda, hali erkin yurgan qarluq xalqi bizga dushman boʻldi.[84] Biz Tamagning Muqaddas bulogʻida jang qildik. Kül Tegin bu jangda oʻttiz yoshda edi. U oq Alp Šalčıga minib tashlandi. U ikki kishini birin-ketin nayzaladi. Biz qarluqlarni oʻldirdik va oldik.

Az xalqi bizga dushman boʻldi. Biz Qora koʻlda jang qildik. Kül Tegin oʻttiz bir yoshda edi. U oq Alp Šalčıga minib tashlandi. U Azning İltiberini oʻz qoʻli bilan oldi. Az xalqi u yerda yoʻq boʻldi.

{kommentar} Tamag joy nomi, uning oʻrni nomaʼlum, baş esa choʻqqi yoki daryo boshini bildirishi mumkin.[83] İltiber (Tekin nashrida Elteber) yuqori unvon, “general-gubernator” deb izohlanadi.[85] Alp Šalčı bu yerda otning nomi deb olinadi, Tekinning lugʻati esa Šalčıni shaxs ismi sifatida keltiradi.[78]

N3–N4 — İzgil

eçim kagan ili kamşag boltukınta, bodun ilig ekegü boltukınta, izgil bodun birle süŋüşdimiz. kül tegin alp şalçı akın binip oplayu tegdi. ol at anda ölti. izgil bodun ölti.

Amakim xonning eli notinch boʻlganda va xalq bilan el ikkiga boʻlinganda, biz İzgil xalqi bilan jang qildik. Kül Tegin oq Alp Šalčıga minib tashlandi. Oʻsha ot u yerda oʻldi. İzgil xalqi oʻldi.

{kommentar} Eli notinch boʻlgan amaki — Kapgan xon.[56] İzgil kimligi nomaʼlum xalq.[83]

N4–N8 — Bir yilda besh jang, Toʻqqiz oʻguzga qarshi

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti. teŋri yer bulgakın üçün yagı boltı. bir yılka biş yolı süŋüşdimiz. eŋ ilki togu balıkda süŋüşdimiz. kül tegin azman akıg binip oplayu tegdi. altı erig sançdı. sü tegişinde yetinç erig kılıçladı. ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz. kül tegin az yagızın binip oplayu tegip bir erig sançdı, tokuz erig egire tokıdı. ediz bodun anda ölti. üçünç bo[lçu]da oguz birle süŋüşdimiz. kül tegin azman akıg binip tegdi, sançdı. süsin sançdımız, ilin altımız. törtünç çuş başında süŋüşdimiz. türk bodun adak kamşatdı, yablak boltaçı erti. oza kelmiş süsin kül tegin agıtıp, toŋra bir uguş alpagu on erig toŋa tegin yogında egirip ölürtimiz. beşinç ezginti kadızda oguz birle süŋüşdimiz. kül tegin az yagızın binip tegdi, eki erig sançdı, balıkka basıkdı. ol sü anda ölti.

Toʻqqiz oʻguz mening oʻz xalqim edi. Osmon va Yer tartibsizlikka tushgani uchun, ular bizga dushman boʻldi. Bir yil ichida biz ular bilan besh marta jang qildik.

Birinchi marta Togu shahrida jang qildik. Kül Tegin oq ot Azmanga minib tashlandi. U olti kishini nayzaladi va qoʻshinlar toʻqnashuvida yettinchisini qilichdan oʻtkazdi.

Ikkinchi marta Košulgakda Ediz bilan jang qildik. Kül Tegin qoʻngʻir Az otiga minib tashlandi. U bir kishini nayzaladi va yana toʻqqiztasini chopdi, ularni oʻrab oldi. Ediz xalqi u yerda oʻldi.

Uchinchi marta Bo[lču]da oʻguzlar bilan jang qildik. Kül Tegin oq ot Azmanga minib tashlandi va ularni nayzaladi. Biz ularning qoʻshinini nayzaladik va elini oldik.

Toʻrtinchi marta Čušning boshida jang qildik. Turk xalqi qadamida qoqildi va yomon ahvolga tushishiga oz qoldi. Kül Tegin bizdan oldinga oʻtib ketgan dushman qoʻshinini tarqatib yubordi va biz Toŋa Teginning dafn ziyofatida Toŋra urugʻining oʻn polvonini oʻrab oʻldirdik.

Beshinchi marta Ezginti Kadızda oʻguzlar bilan jang qildik. Kül Tegin qoʻngʻir Az otiga minib tashlandi. U ikki kishini nayzaladi va ularni shaharga siqib kirgizdi. Oʻsha qoʻshin u yerda oʻldi.

{kommentar} Toʻqqiz oʻguz “mening oʻz xalqim” deb ataladi va koʻk turklar oʻz kelib chiqishi va tilidagi bir necha qarindosh xalq, jumladan oʻguzlar bilan jang qilgan.[62] Tosh hech qanday yil bermaydi: bir bayon janglarni 714-yilga qoʻyadi, ikkinchisi qoʻzgʻolonni Kapganning 716-yildagi oʻlimidan keyinga qoʻyadi, Thomsen esa besh jangni 730-yilga qoʻyadi.[86][87][88] Ediz va Toŋra dastlabki Tan davridagi ikki Tiele qabilasi — A-tie va T’ung-lo bilan tenglashtirilgan.[89]

N8–N10 — Amga Korganda qishlash. Xon qarorgohiga hujum

𐰢𐰍𐰀: 𐰴𐰆𐰺𐰍𐰣: 𐰴𐰃𐱁𐰞𐰯: 𐰖𐰕𐰃𐰭𐰀: 𐰆𐰍𐰕𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇: 𐱃𐱁𐰴𐰑𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰏: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰴𐰃𐱃𐰢𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰖𐰍𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰉𐰽𐰑𐰃: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰇𐰏𐰾𐰕: 𐰴𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰼𐰤: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰇𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰭𐰇𐰤𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰞𐰺𐰢: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰏𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: 𐰇𐰠𐰏𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰑𐰀: 𐰖𐰆𐰞𐱃𐰀: 𐰖𐱃𐰆: 𐰴𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰖𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕

amga korgan kışlap, yazıŋa oguzgaru sü taşıkdımız. kül tegin ebig başlayu kıtdımız. oguz yagı ordug basdı. kül tegin ögsüz akın binip tokuz eren sançdı, ordug birmedi. ögüm katun, ulayu öglerim, ekelerim, keliŋünüm, kunçuylarım — bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti, ölügi yurtda yolta yatu kaltaçı ertigiz. kül tegin yok erser, kop ölteçi ertigiz.

Biz Amga qalʼasida qishladik va bahorda oʻguzlarga qarshi qoʻshin tortdik. Kül Teginni qarorgoh qoʻmondoni qilib oldinga joʻnatdik. Oʻguz dushmani xon qarorgohiga tashlandi. Kül Tegin oq ot Ögsüzga minib, toʻqqiz kishini nayzaladi va qarorgohni topshirmadi.

Onam katun va uning ortidan oʻgay onalarim, opalarim, kelinlarim, malikalarim — bularning tirik qolganlari qullikka ketgan boʻlardi, allaqachon oʻlganlari esa ochiqda, yerda va yoʻlda yotib qolgan boʻlardi. Agar Kül Tegin boʻlmaganida, hammangiz oʻlgan boʻlardingiz.

{kommentar} Amga Korgan joy nomi, ordu esa xonning qarorgohi.[90] Bir bayon Amgadagi qishni 715-yilga qoʻyadi, boshqasi qarorgohga hujumni, ehtimol, 717-yil bahoriga qoʻyadi.[86][87] Ikkinchi xatboshidagi feʼllar shartli va ular Kül Tegin boʻlmaganida nima boʻlishini aytadi.[91]

N10–N11 — Marsiya

𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰇𐰼: 𐰚𐰇𐰕𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰼: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰢: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰇𐰓: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰽𐰺: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐰏𐰠𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰾: 𐰨𐰀: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰓𐰀: 𐰖𐱁: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐱅𐰃𐰑𐰀: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐱅𐰀: 𐰾𐰃𐰍𐱃: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐰖𐰦𐰺𐰆: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰴𐱃𐰍𐰓𐰃: 𐰽𐰴𐰦𐰢

inim kül tegin kergek boltı. özüm sakındım. körür közüm körmez teg, bilir biligim bilmez teg boltı. özüm sakındım. öd teŋri yasar. kişi oglı kop ölgeli törümiş. ança sakındım. közde yaş kelser tıda, köŋülte sıgıt kelser yanturu sakındım. katıgdı sakındım.

Ukam Kül Tegin vafot etdi.

Men qaygʻurdim. Koʻruvchi koʻzlarim koʻrmaganday boʻlib qoldi, biluvchi aqlim bilmaganday boʻlib qoldi. Men qaygʻurdim.

Osmon vaqtni taqsimlaydi. Odam bolalari hammasi oʻlish uchun tugʻilgan.

Shunday qilib, men qaygʻurdim. Koʻzimga yosh kelganda, men uni tutdim. Yuragimda yigʻi koʻtarilganda, men uni qaytardim. Men qattiq qaygʻurdim.

{kommentar} E28–E30 da izohlangan kergek bol- iborasi birinchi satrda turadi.[92] Öd teŋri yasar “Osmon vaqtni taqsimlaydi”, “Osmon yashaydi” yoki aysar sifatida “Osmon buyurganda” deb oʻqiladi.[88][93][94]

N11 — Nima uchun qaygʻurdi

𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤𐰃: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰃: 𐰴𐱁𐰃: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐱅𐰃𐰯: 𐰽𐰴𐰦𐰢

“eki şad, ulayu iniygünüm, oglanım, beglerim, bodunum közi kaşı yablak boltaçı” tep sakındım.

Men oʻylab qaygʻurdim: “ikki šadning, ulardan keyin ukalarimning, oʻgʻillarimning, beklarimning, xalqimning koʻzi va qoshi buzilib ketadi.”

{kommentar} Közi kaşı yablak boltaçı, “koʻzi va qoshi yomon boʻladi” iborasini Tekin “buzilib ketadi” deb beradi.[95] Moʻgʻul tarjimonlar uni yigʻidagiday “koʻzlari va qoshlari shishadi” yoki “qovoqlari tushadi” deb beradi.[96]

N11–N13 — Elchilar

yogçı sıgıtçı kıtañ tatabı bodun başlayu udar seŋün kelti. tabgaç kaganta isiyi likeŋ kelti. bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti. tüpüt kaganta bölön kelti. kurıya kün batsıkdakı sogd, berçeker, bukarak ulus bodunta enik seŋün, ogul tarkan kelti. on ok oglum türgis kaganta makaraç tamgaçı, oguz bilge tamgaçı kelti. kırkız kaganta tarduş ınançu çor kelti. bark itgüçi, bediz yaratıgma, bitig taş itgüçi tabgaç kagan çıkanı çaŋ seŋün kelti.

Yoqlovchi va yigʻlovchi sifatida Kıtañ va Tatabı xalqlarining boshida general Udar keldi. Xitoy xonidan İsiyi Likeŋ keldi. U oʻn ming bolt ipak va hisobsiz oltin-kumush olib keldi. Tibet xonidan bölön keldi. Gʻarbdagi, quyosh botishidagi xalqlardan — sugʻdlar, forslar, Buxoro shahar ahlidan — general Enik va Ogul Tarkan keldi. Mening oʻgʻlim, Oʻn Oq Türgeš xonidan muhrdor Makarač va muhrdor Oguz Bilge keldi. Kırgız xonidan Tarduš Inanču Čor keldi. Va maqbarani qurish, naqsh solish va bitigli tosh yasash uchun xitoy xonining jiyani, general Čaŋ keldi.

{kommentar} Xitoy tarixi taʼziya bilan joʻnatilgan kishilar sifatida general Zhang Quyi va kotib Lü Xiangni nomlaydi.[17] Toshdagi İšiyi Likeŋ va Çaŋ Seŋün ular bilan aniqlanadi.[97][98] Türgeš xoni “mening oʻgʻlim” deb ataladi, Thomsen buni “kuyov” degan maʼnoda deb oladi.[97]

≈N13 — Sanalar va yodgorlikning tugallanishi

kül tegin koñ yılka, yeti yegirmi yaŋıka uçdı. tokuzınç ay yeti otuzka yog ertürtümiz. barkın, bedizin, bitig taşın biçin yılka, yetinç ay yeti otuzka kop alkdımız. kül tegin özi kırk artukı yeti yaşıŋ boltı. taş barkın bunça bedizçig tuygun elteber kelürti.

Kül Tegin Qoʻy yilining oʻn yettinchi kunida uchib ketdi. Toʻqqizinchi oyning yigirma yettisida biz dafn marosimini oʻtkazdik. Uning maqbarasini, naqshini va bitigli toshini Maymun yilining yettinchi oyi yigirma yettisida toʻliq tugalladik. Kül Teginning oʻz yoshi qirq yettiga yetdi. Tosh va maqbara uchun shuncha naqqoshni olib kelgan İlteber Tuygun edi.

{kommentar} Uç-, “uchmoq”, “oʻlmoq” ham degani.[27] Tosh oʻlim va dafnni hayvon yili, oy va kun bilan sanaydi, Tekin ularni oʻlim uchun 731-yil 27-fevralga, dafn uchun 731-yil 1-noyabrga oʻtkazadi.[4] Thomsen raqamlarni oʻrniga oltmish kunlik davrning kunlari deb oʻqiydi va uning hisobiga koʻra dafn 731-yil 6-oktabrga toʻgʻri keladi.[99]

Janubiy yuz

Yilnomalar tugadi va dafn marosimi oʻtdi. Qolgani nutq. Bilge xon sodir boʻlganlar yozuvidan xalqi nima qilishi kerakligi haqidagi dalilga oʻtadi. Oʻn uch satr davomida u ularga bevosita, ikkinchi shaxsda, buyruq mayliida murojaat qiladi. Yodgorlikning bu qismi hali tugʻilmagan odamlar tomonidan ovoz chiqarib oʻqilishi uchun yozilgan.

S1 — Murojaat

𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰽𐰉𐰢𐰣: 𐱅𐰇𐰚𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓𐰏𐰠: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰆𐰍𐱁𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰘𐰀: 𐱁𐰑𐰯𐰃𐱃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐱃𐰺𐰴𐱃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰤: 𐰓𐰏𐰇𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓: 𐰴𐱃𐰍𐰑𐰃: 𐱅𐰃𐰭𐰞𐰀

teŋri teg, teŋride bolmış türk bilge kagan, bu ödke olurtum. sabımın tüketi esidgil: ulayu iniygünüm, oglanım, biriki ugusum bodunum; birye şadapıt begler, yırya tarkat buyruk begler, otuz tatar, tokuz oguz begleri bodunı — bu sabımın edgüti esid, katıgdı tıŋla!

Men, turklarning Bilge xoni, Osmonday va Osmondan tugʻilgan, shu zamonda taxtga oʻtirdim. Soʻzlarimni oxirigacha eshiting — avvalo sizlar, ukalarim, oʻgʻillarim, birlashgan urugʻim va xalqim. Janubdagi Šadapıt beklari, shimoldagi tarkanlar va vazir-beklar, Oʻttiz Tatar, Toʻqqiz oʻguz beklari va xalqi: bu soʻzlarimni yaxshi eshiting va qattiq quloq soling.

{kommentar} Xon avval oʻz qarindoshlari va xalqiga, soʻng oʻng tomondagi beklarga, soʻng chap tomondagi beklarga va tobe xalqlar vakillariga murojaat qiladi.[97] Bu ödke olurtum, “men shu zamonda oʻtirdim”, u shu zamonda taxtga oʻtirganini bildiradi.[97][28]

S2 — Elning koʻlami

𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰍𐰺𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰉𐱃𐰾𐰶𐰃𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰃: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰦𐰀: 𐰃𐰲𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰢𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰼: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰆𐰞: 𐰢𐱃𐰃: 𐰪𐰍: 𐰖𐰸: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰍𐰣: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰃𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰭: 𐰖𐰸

ilgerü kün togsıkka, birgerü kün ortusıŋaru, kurıgaru kün batsıkıŋa, yırgaru tün ortusıŋaru — anda içreki bodun kop maŋa körür. bunça bodun kop itdim. ol amtı añıg yok. türk kagan ötüken yış olursar, ilte buŋ yok.

Sharqqa quyosh chiqishigacha, janubga tush paytigacha, gʻarbga quyosh botishigacha, shimolga yarim tungacha — shu chegaralar ichidagi har bir xalq menga boʻysunadi. Shuncha xalqni men tartibga soldim. Hozir ularda hech qanday nuqson yoʻq. Turk xoni Ötüken oʻrmonida oʻtirgan ekan, elda hech qanday tashvish yoʻq.

{kommentar} İt-, “tartibga solmoq”, asoschilar E2–E4 da qonun uchun ishlatgan feʼl va bu yerda Bilge xon uni xalqlar uchun ishlatadi.[26][100]

S3 — U qadar uzoq borgan va qayerga qaytib kelgan

ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim, taluyka kiçig tegmedim. birgerü tokuz ersinke tegi süledim, tüpütke kiçig tegmedim. kurıgaru yinçü ügüz keçe temir kapıgka tegi süledim. yırıgaru yir bayırku yeriŋe tegi süledim. bunça yerke tegi yorıtdım. ötüken yısda yeg idi yok ermiş. il tutsık yer ötüken yış ermiş.

Sharqqa Shantung tekisligigacha yurish qildim va dengizga oz qoldi. Janubga Toʻqqiz Ersingacha yurish qildim va Tibetga oz qoldi. Gʻarbga Marvarid daryosidan oshib, Temir darvozagacha yurish qildim. Shimolga Yir Bayırku yurtigacha yurish qildim. Shuncha joyga qoʻshinimni olib bordim.

Va Ötüken oʻrmonidan yaxshiroq joy yoʻq edi. Elni tutib turadigan joy Ötüken oʻrmonidir.

{kommentar} Tekin tarjimasi yinçü ügüzni Sirdaryo deb izohlaydi, Thomsen esa uni Zarafshon bilan aniqlaydi.[101][83] Tekin kiçig tegmedimni dengizga va Tibetga biroz yetmay toʻxtash deb tarjima qiladi, Thomsen esa kiçigni inkorni kuchaytiruvchi, “umuman yetmadim” deb oladi.[101][102] Tokuz Ersin, “Toʻqqiz Ersin”, Tibet yaqinidagi aniqlab boʻlmaydigan xalq yoki joy nomi.[102][46]

S4 — Xitoy soʻzlari shirin, xitoy ipagi yumshoq

bu yerde olurıp tabgaç bodun birle tüzültüm. altun, kümüş, isgiti, kutay buŋsuz ança birür. tabgaç bodun sabı süçig, agısı yımşak ermiş. süçig sabın, yımşak agın arıp, ırak bodunug ança yagutır ermiş. yagru kondukda kisre añıg bilig anda öyür ermiş.

Bu yurtda oʻtirib, men xitoy xalqi bilan kelishdim. Ular oltin-kumush, xom ipak va naqshli ipakni shuncha miqdorda, soʻramasdan ham beradi.

Xitoy xalqining soʻzlari shirin, ipaklari yumshoq. Shirin soʻz va yumshoq ipak bilan ular uzoq xalqlarni oʻziga tortadi va yaqinga joylashtiradi. Xalq yaqinga joylashgach, oʻsha zahoti ular oʻzlarining yomon bilimini ishga soladi.

{kommentar} Tüzül- “kelishmoq, munosabatlarni tartibga solmoq” deb izohlanadi va Thomsen “sulh tuzdim” ni ham joiz deb biladi.[27][102] Isgiti ipak va xitoychadan oʻzlashma deb izohlanadi, Thomsen va Orkun esa uni don turi deb oladi, chunki Bilge xon matni uning oldiga ekinlar soʻzini qoʻyadi.[26][102][98] Kutay ipak mato deb olinadi.[103][102]

S5 — Ular yaxshi odamni koʻtarilishga qoʻymaydi

edgü bilge kişig, edgü alp kişig yorıtmaz ermiş. bir kişi yaŋılsar, ugusı bodunı bisükiŋe tegi kıdmaz ermiş. süçig sabıŋa, yımşak agısıŋa arturıp üküş türk bodun öltüg. türk bodun, ölsikiŋ! birye çogay yış, tögültün yazı “konayın” tiser, türk bodun, ölsikiŋ!

Ular yaxshi va dono odamni ham, yaxshi va jasur odamni ham koʻtarilishga qoʻymaydi. Agar ularning bir kishisi gunoh qilsa, ular uning urugʻini ham, xalqini ham, beshikkacha ham ayamaydi.

Ularning shirin soʻzlari va yumshoq ipaklariga aldanib, siz turk xalqi koʻp halok boʻldingiz. Turk xalqi, siz oʻlmoqchisiz! Agar “janubga, Čogay oʻrmoniga, Tögültün tekisligiga joylashay” desangiz — turk xalqi, siz oʻlmoqchisiz!

{kommentar} Bisükning aniq maʼnosi yoʻq: tarjima “beshik” deb oʻqiydi, Tekin lugʻatida “qarindosh” bor, Thomsen esa soʻzni tarjima qilmay qoldiradi.[28][104] Çogay yış va Tögültün yazı janubdagi joy nomlari va lugʻat ikkalasining ham oʻrnini bermaydi.[105]

S6 — Ular sizga aytadigan yolgʻon

𐰦𐰀: 𐰪𐰍: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰺𐰴: 𐰼𐰾𐰼: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐰖𐰍𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰓𐰏𐰇: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐱅𐰃𐰯: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰞: 𐰽𐰉𐰍: 𐰞𐰯: 𐰖𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰯: 𐰇𐰚𐱁: 𐰚𐰃𐱁𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰏: 𐰆𐰞: 𐰘𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰉𐰺𐰽𐰺: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐰇𐱅𐰇𐰚𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰺𐰴𐱁: 𐱅𐰃𐰼𐰚𐱁: 𐰃𐰽𐰺: 𐰤𐰭: 𐰉𐰆𐰭𐰍: 𐰖𐰸: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰲𐰃: 𐰾𐰤

anda añıg kişi ança boşgurur ermiş: “ırak erser yablak agı birür, yaguk erser edgü agı birür” tep ança boşgurur ermiş. bilig bilmez kişi ol sabıg alıp, yagru barıp, üküş kişi öltüg. ol yergerü barsar, türk bodun, ölteçi sen! ötüken yer olurıp arkış tirkiş ısar, neŋ buŋug yok. ötüken yış olursar, beŋgü il tuta olurtaçı sen.

Va u yerda yomon odamlar sizga shuni oʻrgatadi. Ular oʻrgatadi: “uzoqda tursang, senga yomon mol berishadi, yaqin kelsang, yaxshi mol berishadi.” Tushunchasiz odamlar bu maslahatni olib, yaqinga bordi va koʻp halok boʻldi. Agar siz oʻsha yurtga borsangiz, turk xalqi, siz oʻlmoqchisiz!

Ammo agar siz Ötüken yurtida turib, oʻsha yerdan karvonlaringiz va yuk poyezdlaringizni joʻnatsangiz, hech qanday tashvishingiz boʻlmaydi. Agar siz Ötüken oʻrmonida oʻtirsangiz, abadiy elni tutasiz.

{kommentar} Boşgur- “oʻrgatmoq, maslahat bermoq” deb izohlanadi va Thomsen uni “qoʻzgʻatmoq” deb oʻqiydi.[28][106] Arkış — karvon, Thomsen uning juftligi tirkişni “konvoy” deb taxmin tariqasida beradi, chunki soʻzning boshqa misoli unda yoʻq.[107][106] Bir oʻqish maslahatni boshqariladigan iqtisodiyot rejasi deb biladi, unda koʻk turklar savdoni Ötükendan joʻnatilgan karvonlar orqali olib boradi.[108]

S7 — “Turk xalqi, sen toʻqsan va qaysarsan”

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰺𐰴𐰴: 𐰾𐰤: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐱃𐰆𐰽𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰋𐰃𐰼: 𐱃𐰆𐰑𐰽𐰺: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰦𐰍𐰭𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐱁: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰣: 𐰽𐰉𐰃𐰤: 𐰞𐰢𐱃𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰦𐰀: 𐰞𐰴𐰦𐰍: 𐰺𐰞𐱃𐰍: 𐰦𐰀: 𐰴𐰞𐰢𐱁𐰃: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰸𐰆𐰯: 𐱃𐰆𐰺𐰆: 𐰇𐰠𐰇: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰸𐰆𐱃𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰖𐰸: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰸𐰆𐰯: 𐰸𐰆𐰉𐰺𐱃𐰑𐰢: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰖: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰜𐰇𐱁: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕𐰆: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰑𐰀: 𐰃𐰏𐰓: 𐰉𐰺: 𐰍𐰆

türk bodun, tok arkuk sen. açsık tosık ömez sen. bir todsar açsık ömez sen. antagıŋın üçün igidmiş kaganıŋın sabın almatın yer sayu bardıg, kop anda alkıntıg, arıltıg. anda kalmışı yer sayu kop tirü ölü yorıyur ertig. teŋri yarlıkadukın üçün, özim kutum bar üçün, kagan olurtum. kagan olurıp, yok çıgañ bodunug kop kubratdım. çıgañ bodunug bay kıltım, az bodunug üküş kıltım. azu bu sabımda igid bar gu?

Turk xalqi, sen toʻq va qaysarsan. Sen ochlik va toʻqlik haqida oʻylamaysan. Bir toʻyganingdan keyin, yana och qolish haqida hech oʻylamaysan. Sen shunday boʻlgani uchun, seni boqqan xonning maslahatini olmading. Har yurtga tarqalding. U yerda tugading, ezilding. Sizlardan qolganlari har yurtda yarim tirik, yarim oʻlik yurdi.

Osmon belgilagani uchun va menda oʻzimda baxt boʻlgani uchun, men taxtga oʻtirdim. Taxtga oʻtirib, men butun muhtoj va och xalqni yigʻdim. Kambagʻalni boy qildim, ozchilikni koʻpaytirdim.

Bu soʻzlarimda biron yolgʻon bormi?

{kommentar} Özim kutum bar üçün, “menda oʻzimda baxt boʻlgani uchun”, E29 dan keyin Kut tasdiqlangan ikkinchi joy.[109] Tok arkuk sen ikki soʻz sifatida, “toʻq va qaysar”, yoki Tekin tomonidan bir soʻz, tokurkak, “oʻzini toʻq deb hisoblovchi” sifatida oʻqiladi.[110][111] Tekin yakuniy savolni igid bar gu deb oʻqiydi, igid “yolgʻon” deb izohlanadi, Thomsen esa *igid-bar-*ni qoʻshma feʼl deb oladi va satrni shubhali deb biladi.[112][113]

S8 — Tosh nima uchun mavjud

türk begler, bodun, bunı esidiŋ! türk bodunug terip il tutsıkıŋın bunta urtum. yaŋılıp ölsikiŋin yeme bunta urtum. neŋ neŋ sabım erser, beŋgü taşka urtum. aŋar körü biliŋ! türk amtı bodun, begler! bödke körügme begler gü yaŋıldaçı siz? men beŋgü taş tikdim.

Turk beklari, turk xalqi — buni eshiting! Birlashgan turk xalqi elni qanday tutishi mumkinligini men bu yerga yozdim. Ular qanday xato qilib oʻlishini ham bu yerga yozdim. Aytishim kerak boʻlgan hamma narsani abadiy toshga yozdim. Unga qarang va tushuning. Hozirgi turk xalqi va beklar: bu zamonning taxtiga xizmat qiluvchi beklar — adashadiganlar sizlarmisiz?

Men abadiy tosh oʻrnatdim.

{kommentar} Ur-, “urmoq”, “toshga yozmoq” ham degani va u abadiy toshga yozilgan soʻzlar uchun feʼl.[114] Amtı, “hozir”, odatiy oʻqish, Tekin nashri esa matı, “sodiq”, deb oʻqiydi va uni moʻgʻul soʻzidan keltirib chiqaradi.[115][110][116]

S9–S11 — Yodgorlikning qurilishi

… tabgaç kaganta bedizçi kelürtüm, bediztim. meniŋ sabımın sımadı. tabgaç kaganıŋ içreki bedizçig ıtı. aŋar adınçıg bark yaraturtum. için taşın adınçıg bediz urturtum. taş tokıtdım. köŋülteki sabımın urturtum. on ok oglıŋa, tatıŋa tegi bunı körü biliŋ! beŋgü taş tokıtdım.

Men xitoy xonidan naqqoshlar olib keldim va naqsh soldirdim. U iltimosimni rad etmadi: xitoy xonining oʻz saroy naqqoshlarini joʻnatdi. Men ularga favqulodda maqbara qurdirdim va unga ichkarida va tashqarida favqulodda naqsh oydirdim. Men toshni oydirdim. Yuragimdagi soʻzlarni unga urdirdim.

Siz, Oʻn Oq oʻgʻillarigacha va ularning begona tobelarigacha — buni koʻring va tushuning! Men abadiy toshni oydirdim.

{kommentar} Bark “uy, boshpana, turar joy” va “maqbara” deb ham izohlanadi, Thomsen esa uni bu yerda imperator buyrugʻi bilan yodgorlik yonida qurilgan ibodatxona deb oladi.[57][113] Thomsen turkiy matnni toshga xitoylik hunarmandlar oydi, uni yozuvchi deb oʻzini nomlagan Yollug Tegin oymadi, deb hisoblaydi.[117]

S13 — Tosh nima uchun shu yerda turadi

yaguk el erser, ança takı erig yerte irser, ança erig yerte beŋgü taş tokıtdım, bititdim. anı körüp ança biliŋ.

Yurt yaqin boʻlgani uchun va joyga yetib borish ham oson boʻlgani uchun, men abadiy toshni shunday joyda oydirdim va yozdirdim. Unga qarang va shunday biling.[118]

{kommentar} Erig soʻzi “bepusht” dan “koʻp qatnaladigan” va “muqaddas joy” gacha turlicha oʻqiladi.[119] Qozoq tilidan bir oʻqish uni koʻchish yoʻlidagi qarorgoh deb oladi, shunda abadiy tosh sayohatchilar oʻtadigan joyda turadi.[119]

Kolofon

𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐱅𐰏𐰢𐰀: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐱃𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰘𐰃𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰉𐰆: 𐱃𐱁𐰴𐰀: 𐰉𐰆: 𐱃𐰢𐰴𐰀: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢

bunça bitig bitigme kül tegin atısı yollug tegin bitidim. yegirmi kün olurup bu taşka, bu tamka kop yollug tegin bitidim.

Men, Kül Teginning jiyani Yollug Tegin, bu yozuvning hammasini yozdim. Unda yigirma kun oʻtirib, men, Yollug Tegin, uning har bir soʻzini shu toshga va shu devorga yozdim.

Yozuvchi toshda oʻzini Kül Teginga qarindoshligi bilan nomlaydi.[120] Bir oʻqishga koʻra, Bilge xon matnni oldindan tuzgan va toshlarga yozish uchun Yollug Teginga bergan.[121]

Togʻ oʻtloqzorida tosh plitalarga runiy bitiklarni oyayotgan, uzun kokilli yalangʻoch tanali erkaklar, oyilgan tosh figura va oyilgan poydevor yonida
Dashtda runiy toshlarni oyish, zamonaviy tasvirda. Bitigning oʻzi uni yasaganlarni boshqacha nomlaydi: naqqoshlarni xitoy imperatori joʻnatgan va matnni Yollug Tegin yozgan. Illustration as published by e-history.kz.

Oʻqishlar

Quyidagi joylarda ishchi transkripsiya boshqa talqinlardan farq qiladi yoki ular orasidan tanlashga majbur.[33]

idi oksuz kök türk (E3). Ibora ikki oʻqishga ega. Birinchisida idi kuchaytiruvchi, “butunlay boʻysunmagan, toʻliq erkin”. Bu koʻpchilik oʻqish va tarjima shuni beradi. Ikkinchisida idi “xoʻjayin”, oksuz esa “oʻqsiz, qarindoshsiz”, “xoʻjayinsiz, qarindoshsiz turk” maʼnosini beradi va nemischada boshqa joyda “yetim koʻk turk” deb berilgan.[33][34] Gap talab qiladigan maʼno — hech bir begonaga hisob bermaydigan xalq — har ikki holda ham saqlanadi. Vilhelm Thomsenning nemischa tarjimasi iborani “xoʻjayinsiz va qabila tashkilotisiz” deb beradi, bu ikkinchi turdagi oʻqish.[122] Uchinchi oʻqish — Tekinning 1998-yilgi nashri. U idini kuchaytiruvchi, “juda”, oksuzni “tashkilotsiz” deb oladi. U yana toshyonuvchi tushirib qoldirgan iti, “tartibga soldi” feʼlini qoʻshadi. Bu oʻqishga koʻra, asoschilar katta tartibsizlikda yashagan koʻk turk xalqini tartibga soldi va ibora erkinlik haqida hech narsa demaydi.[35] Toʻrtinchi oʻqish oksuzni hukmdorni izdoshlari bilan bogʻlovchi “oʻqsiz” deb oladi. U “hukmdorsiz va tobelarsiz” maʼnosini beradi.[123]

kök türk (E3). “Moviy” yoki “osmon” koʻk turklar — barqaror talqin va hozirgi Koʻk turklar nomining manbai. “Buyuk” va “koʻp sonli” ikkalasi ham taklif qilingan. Qoʻshma asosan yagona tasdiqdir.[124] Xuddi shu tarjima “moviy turklar” deydi.[122]

türk teŋrisi türk ıduq yeri subı ança etmiş (E11). Feʼl et-, “qilmoq”: Osmon va muqaddas Yer-Suv shunday qildi va keyingi soʻzlar ular qilgan ishdir. Gap Osmon muborak yer va suvni yaratdi deb ham talqin qilingan. Yana bir oʻqish feʼlni te-, “demoq” deb oladi. Shu oʻqish bilan bosilgan runiy yozuv, 𐰨𐰀 𐱅𐰢𐰾, ança temiş, “shunday dedi” ni beradi.[125] Thomsenning nemischa tarjimasi gapni “shunday qildi” (handelten so) deb beradi, bu transkripsiyaga mos keladi.[126] Tekin nashri bu satrda va Bilge xon toshining parallel satrida etmiş, “qildi” deb oʻqiydi va “shunday qildi” deb tarjima qiladi.[42]

baş balbal (E16). “Birinchi balbal sifatida” tarjimaning oʻqishi. Muqobil oʻqish ism oʻqiydi, “balbal sifatida Baz xon”. Uni oldingi satrda Toʻqqiz oʻguzning Baz xoni dushman sifatida nomlangani qoʻllab-quvvatlaydi.[33] Tekin nashri başlayu baz kağanığ balbal tikmiş, “avval tobe xonni balbal sifatida oʻrnatdilar” deb oʻqiydi. U başlayuni “avval”, baz kağanni esa ism emas, umumiy ot, “tobe xon” deb oladi.[58] Orkun ism oʻqiydi, “Baz xon” va uni birinchi balbal deb biladi.[59]

yırya baz kagan tokuz oguz bodun yagı ermiş (E14). Tarjima ism oʻqiydi: Baz xon, shimoldagi Toʻqqiz oʻguz bilan birga dushman. Ikkinchi oʻqish bazni ism emas, umumiy soʻz, “tobe, vassal” deb oladi.[127] Tekin nashri shimoliy satrni umumiy soʻz bilan bosadi: “shimolda tobe xon, Toʻqqiz oʻguz xalqi dushman edi”.[55] Orkun u yerda Bazni ism deb oladi.[54] Bir bayon bu Baz xonni Ilterish yengib olgan Toʻqquz oʻguz xoni bilan aniqlaydi va hech bir xitoy manbasi uni nomlamasini qayd etadi.[128]

bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti (N12). Tarjima tümenni son, agıni ipak deb oʻqiydi. Sovgʻa — oʻn ming bolt ipak va hisobsiz oltin-kumush. Ikkinchi oʻqish sovgʻani oʻlchovsiz miqdordagi xazinalar, oltin va kumush deb beradi.[129] Tekin nashri sovgʻani minglab bolt ipak va keragidan ortiq oltin-kumush deb beradi.[130] Ögel agıni eski turkiy tilda ham “pul”, ham “ipak” deb oʻqiydi va bir tümen agıni pul oʻrnini bosgan ipak boltlari deb oladi.[131] U faqat koʻk turk bitiklarida uchraydigan kutayni ham xitoy ipagi deb oladi.[103]

ıduq ötüken yış (E23). Transkripsiya ıduq, “muqaddas, mukarram” ni beradi, E10–E11 da Yer-Suvga qoʻllangan xuddi shu soʻz. Ibora kutlu, “Kutga ega, muborak” deb ham izohlangan.[33] Bu izoh matn oʻqiydigan narsa emas. Farq muhim, chunki u Ötükenni muqaddas zamin sifatida va Ötükenni shohona baxt manbai sifatida ajratadi. Kut va Tangrichilik maqolalari transkripsiyaga amal qiladi. Thomsen tarjimasi transkripsiyadagidek “muqaddas Otükän oʻrmoni” (heiligen Otükän-Bergwalde) deydi.[132] Tekin nashri “muqaddas Ötüken togʻlari xalqi” deydi va ıdukni “muqaddas” deb izohlaydi.[133]

kutum ülügüm bar üçün (E29) va özim kutum bar üçün (S7). Bular Kut aslida tasdiqlangan joylar. Xon Osmon shunday belgilagani uchun va unda Kut hamda E29 da ülüg, ajratilgan ulushi boʻlgani uchun hukmronlik qiladi.[109]

öd teŋri yasar (N10). Oʻrtadagi soʻz uchta undosh bilan, unlisiz yoziladi. U “taqsimlaydi” (yasar), “yashaydi” (yaşar) yoki “agar buyursa” (aysar) ni qoʻllab-quvvatlaydi. Tarjimaning xotirjam oʻqishi uchtadan biri tanlovidir.[134] Thomsen tarjimasi “Osmon vaqtni belgilaganda” (wenn der Himmel die Zeit bestimmt) deydi, bu uchtadan birinchisi.[135] Tekin nashri uchinchi shaklni, öd teŋri aysarni bosadi va “Vaqt xudosi buyurganda, odam bolalari hammasi oʻlish uchun yaratilgan” deb tarjima qiladi.[93] Moʻgʻul tilidan bir oʻqish *ay-*ni “demoq, buyurmoq” deb oladi, bu ildizni moʻgʻul tili gapirish va buyurish soʻzlarida saqlab qolgan.[94]

Bökli Čölgil (E4). Ibora yoki sifatli bitta xalq, dasht koreyslari, yoki ikki davlat, Koguryŏ va Shimoliy Zhou bilan aniqlanadigan “Čü eli” deb oʻqiladi. Tarjima ikkala soʻzni saqlaydi va hech narsani hal qilmaydi. Thomsen tarjimasi bitta xalqni oladi, “uzoq Bökli(?) xalqi” va yurishlar “Bökli xoni”ga yetadi deydi. Uning lugʻati baʼzilar Bökli xonni togʻ nomi deb olishini qoʻshadi.[136] Tekin nashri Bükli Çöllüğ elni bitta nom sifatida bosadi va “Bükli Čöl xalqi” deb tarjima qiladi. Bu bitta xalq oʻqishini qoʻllab-quvvatlaydi.[137] Orkun soʻzlarni ism emas, tavsif, “oʻrmonlar va dashtlar xalqlari” deb oʻqiydi, chunki xalqlar nomlari birin-ketin keladi.[138]

kergek bol- (E4, E30, N10). Ibora tom maʼnoda “kerak boʻlib qolmoq” degani. Tarjima dastlab uni “u kerak boʻlgan joyga ketdi” deb bergan edi, chaqirib olinish uchun evfemizm. Tekin va Orkun nashrlari uni oddiygina “vafot etdi” deb beradi.[139][140] Tekin lugʻatida kergek “kerakli, yoʻq” deb berilgan.[64] Tarjima endi “vafot etdi” deydi. Turkic Atlas bu ibora uchun tom maʼnodagi “zarur boʻladi” ni dafn maqolasida saqlaydi. Xuddi shu ibora Küli Čor bitigida ham turadi, u yerda dushmanga yolgʻiz tashlangan kishi “tez orada kergek boʻldi”. Tekin buni oʻlish deb oʻqiydi va u yerda “kerak” deyarli mumkin emas.[141]

ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz (N5–N6). Tarjima dastlab ikkinchi jangni Antargu koʻlida, Az xalqi u yerda oʻlgan deb qoʻygan edi. Bu soʻzlanish toʻrt jangni sanaydigan va Antargu ni ikkinchi qoʻyadigan Bilge xon yodgorligiga tegishli.[142] Kül Tegin matni nashrlari ikkinchi jangni Košulgakda, u yerda oʻlgan Edizga qarshi qoʻyadi.[143][144] Ular uchinchi jangni Bo[lču]da oʻguzlarga qarshi, bunda Orkun faqat birinchi harflarni bosadi, Tekin esa nomni tiklaydi, beshinchisini Ezginti Kadızda beradi.[143][144] Shunday qilib besh jangning beshta joyi bor va birortasi yoʻqolmagan.

ulayu iniygünüm (S1, N11). Tarjima dastlab ikki soʻz oʻqigan edi, inim yigenim, “ukalarim va jiyanlarim”. Orkunning aytishicha, u bu oʻqishni Thomsendan olgan va soʻng notoʻgʻri deb baholagan.[145] Tekin bitta soʻz oʻqiydi, iniygün, “aka-ukalar”. Orkun tuzatishlarida ham bitta soʻz oʻqiydi va uni umuman qarindoshlik atamasi deb oladi.[146][147] Tekin lugʻatida iniygün “aka-ukalar, erkak aka-uka-opa-singillar” deb berilgan.[26] Tarjima endi bitta soʻz oʻqishiga amal qiladi. Tekin yana Orkun biriki saqlagan joyda birki, “birlashgan” deb oʻqiydi.[148][149]

teŋri teg teŋride bolmış (S1). Bu Kül Tegin yodgorligining toʻliq shohona uslubi. Bilge xon yodgorligi esa teŋri teg teŋri yaratmış, “Osmon yaratgan” bilan boshlanadi. Boshqa joyda bosilgan ilovaning birinchi parchasi sifatida turgan formula shu, bu emas. Bu ilova Bilge xon matnini koʻchirganining belgilaridan biri.[125] Thomsenning nemischa tarjimasi Kül Tegin yodgorligining sifatini “Osmondan tugʻilgan” (Himmelsgeborene), Bilge xon yodgorligining sifatini “Osmon oʻrnatgan” (vom Himmel Eingesetzte) deb beradi.[150]

apar, purum (E4). Tarjima aparni avarlar, purumni rimliklar deb oʻqiydi. Orkun Apar va Apurumni haqida hech narsa maʼlum boʻlmagan ikki xalq deb oʻqiydi va faqat Aparni avarlarga bogʻlaydi.[138] Tekin nashri Apar va Purumni alohida saqlaydi va purumni Rim va Vizantiya deb izohlaydi.[35][151]

silik kız oglın (E7, E24). Transkripsiya silik, “benuqson” deb oʻqiydi. Orkun xuddi shu soʻzni oʻqiydi va “pok qiz” deb tarjima qiladi.[41] Silik uygʻur ayol ismlarida “qiz” soʻzi sifatida tasdiqlangan.[152] Tekin nashri eşilik kız oglın, “xonim boʻlishi kerak qizlar” deb oʻqiydi, eşi, “xonim” dan.[42][153] Boshqa tadqiqot Tekinga qoʻshiladi va işilik, “xonim boʻlishga loyiq qizlar” deb yozadi.[154] Ikki oʻqish deyarli bir xil maʼnoni beradi, chunki ikkalasi ham beklarning qizlari haqida gapiradi.

yurç (E32). Tarjimada Kül Tegin Oŋ Tutukdan olgan kishi uchun “jang doʻsti” bor. Tekin nashri yurçni “kuyov yoki qaynaka” deb beradi.[75]

Yaşıl üğüz (E17). Tarjimada “Yashil daryo”. Tekin nashri “Sariq daryo” deb tarjima qiladi va nomni sababsiz daryo deb izohlaydi.[58]

ökün- (E22–E25). Tekin *ökün-*ni “qaytmoq” emas, “tavba qilmoq” deb oʻqiydi. U bodunni “millat” emas, “qabilalar, xalq” deb beradi.[155] Uning Kül Tegin matni nashrida bu parchada “voz kech va tavba qil” bor.[63]

togu balıkda (N4–N5). Tarjimada “Togu shahri”. Ögel balıkni “shahar” deb oʻqiydi va Toʻqqiz oʻguzning shu nomli shahri boʻlgan degan xulosaga keladi.[156] Nomning oʻzi shaharni koʻrsatadi va u haqida boshqa hech narsa maʼlum emas.[157]

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti (N4). Toʻqqiz oʻguz ham “mening oʻz xalqim”, ham dushman deb ataladi. Bir oʻqish buni gʻolibning daʼvosi, magʻlubni oʻz tobelari va kengroq maʼnoda koʻk turklar deb hisoblovchining daʼvosi deb oladi.[158]

amga korgan (N8). Tarjima amga korgan, “Amga qalʼasi” deb oʻqiydi. Tekin nashri xuddi shunday oʻqiydi.[159] Ögel eski nashrlarga amal qilib, Magı Kurgan deb oʻqiydi.[160]

ulus bodun (N12). Tarjimada “Buxoro shahar ahli”. Ögel ulus bodunni “viloyat xalqi” deb beradi.[161]

enik seŋün (N12). Tarjimada general Enik. Orkun Neng Sengün, Tekin esa Nek deb oʻqiydi.[162][130] Tekin yana Bölönni bosh harf bilan, ism sifatida yozadi, tarjimada esa bölön unvoni, “yuqori mansabdor” turadi.[130]

tuygun elteber (≈N13). Tarjimada “İlteber Tuygun”. Tekin nashri Tuygun Elteber, ism va undan keyin unvon deb oʻqiydi.[93] Orkun koʻplikdagi ikki guruhni, toygun va eltebirlerni oʻqiydi va toygunni martaba deb oladi.[163]

yeti yegirmi yaŋıka, tokuzınç ay yeti otuzka, yetinç ay yeti otuzka (≈N13). Tarjima oʻnlik tomon sanaydi, shunda raqamlar Qoʻy yilining oʻn yettinchi kunini, toʻqqizinchi oyning yigirma yettisini va yettinchi oyning yigirma yettisini beradi. Thomsen raqamlarni oy emas, oltmish kunlik davrning kunlari deb oʻqiydi. Uning hisobiga koʻra turkiy sanalar xitoycha sanalardan yetti kun orqada, yodgorlik sanasi 732-yil 1-avgustdagi xitoycha sanaga mos keladi va dafn 731-yil 6-oktabrga toʻgʻri keladi.[99]

ekinti koşulgakda ediz (N5–N6). Kül Tegin toshidagi Ediz Tan boshida sanalgan Tiele qabilalarining on toʻrtinchisi A-tie bilan tenglashtirilgan. Toʻrtinchi jangdagi Tonra toʻqqizinchisi, T’ung-lo bilan tenglashtirilgan.[89]

tamag ıduk baş (N1–N2). Tarjimada “Tamagning Muqaddas bulogʻi”. Tekin nashrida “Tamagning muqaddas choʻqqisi”. Bir bayon joyni Tamir daryosining boshiga qoʻyadi.[159][86]

ol at anta ölti (N4). Tarjimada “Oʻsha ot u yerda oʻldi”. Tekin nashri oxirgi boʻgʻinni tüş[di], “yiqildi” deb tiklaydi.[159]

tabgaç … sabı süçig, agısı yımşak (S4). Tarjimada sovgʻalar “soʻramasdan ham” beriladi. Tekin nashrida buŋsuzni “qiyinchiliksiz” deb oʻqib, “qiyinchilik tugʻdirmasdan” deyiladi.[110]

kıdmaz (S5). Tarjimada “ular uning urugʻini ham, xalqini ham ayamaydi”. Tekin nashri *kıd-*ni “oʻldirmoq” deb oʻqiydi va xitoyliklar gunohkorning butun urugʻini beshikkacha oʻldirmaydi, deb tarjima qiladi.[164]

tok arkuk sen (S7). Tarjima ikki soʻz, “toʻq va qaysar” deb oʻqiydi. Tekin nashri bitta soʻz, tokurkak, “oʻzini toʻq deb hisoblovchi” deb oʻqiydi, *tokurka-*dan.[110][111] Boshqa tadqiqot ham tokurkakni bitta soʻz qilib yozadi.[154]

tirü ölü (S7). Tarjima tirü, “yarim tirik, yarim oʻlik” deb oʻqiydi. Tekin nashri toru, “zaif, holdan toygan” deb oʻqiydi, *tor-*dan, va “holdan toygan va kuchsiz” deb tarjima qiladi. Maʼno yaqin qoladi.[110][165]

türk amtı bodun (S8). Tarjima amtı, “hozir” deb oʻqiydi, Orkun va Thomsen ham shunday.[115] Tekin nashri matı, “sodiq, itoatkor” deb oʻqiydi va “sodiq turk xalqi” deb tarjima qiladi. U matıni moʻgʻul soʻzidan keltirib chiqaradi va bu keltirib chiqarish uning oʻz pozitsiyasi.[110][116]

kül tegin azman akıg binip (N5, N6). Tarjima azmanni otning nomi deb oladi, Tekin nashri bilan, u birinchi va uchinchi jangda Azman akığni bosadi.[159] Tekin lugʻatida azman “sargʼish (?)” deb berilgan.[107] Qozoq tilidan bir oʻqish azmanni nom emas, umumiy soʻz, qozoqcha azban kabi, ixta qilingan ot deb oladi.[166] Yana bir taklif nomni az-, “adashmoq” feʼli bilan bogʻlaydi va unga “yovvoyi, notinch” maʼnosini beradi.[167]

yaguk el erser … erig yerte (S13). Tekin nashri jumlani janubiy yuz oxirida bosadi. U joyning sababini beradi: yurt yaqin, joyga yetib borish oson.[35][168] Erig soʻzi “bepusht”, “mos”, “chorraha”, “koʻp qatnaladigan”, “muqaddas joy” va “gavjum” deb oʻqilgan.[119] Qozoq tilidan bir oʻqish erigni koʻchish yoʻlidagi vaqtinchalik qarorgoh deb oladi, shunda abadiy tosh sayohatchilar oʻtadigan va oʻqiy oladigan joyda turadi.[119]

kunçuy (E20, N9). Oʻrxun bitiklarida soʻz xon xonadonining ayolini nomlaydi. E20 da xonning kenja singlisi Bars Begga kunçuy sifatida beriladi va N9 da kunçuy qarorgohda xonning onasi, oʻgay onalari, opa-singillari va kelinlari yonida turadi.[169] Enisey epitafiyalari soʻzni erkakning xotini uchun “aholi punktidagi kunçuyim” formulasida ishlatadi.[169] Bu maʼno nashr qiluvchilarning sanasiz matnlarni oʻqishiga tayanadi va xuddi shu oʻqish soʻz murojaat shakli boʻlishi mumkinligini ham joiz deb biladi.[169]

alpagu on erig (N7). Tarjima alpaguni “polvon” deb oladi. Soʻz alpagut, “dushmanga yolgʻiz tashlanuvchi qahramon” deb ham oʻqilgan, qozoqcha alpavut kabi.[170]

Tarixiy mazmun

Bitig toʻrt masalada birlamchi guvoh va har birining oʻz maqolasi bor. Bumin va Istemi haqida u eng qadimgi turkiy bayon. U ularga elni va uning tartibini birga beradi, el va törü, Töre tayanadigan juftlik shu.[171][172] Din haqida u Tangrini ikki maʼnoda beradi: E1 dagi osmon va E11 da soʻzlaydigan va ish qiladigan xudo. Uning yonida muqaddas Yer-Suv va E31 da Umay turadi. E11 da Osmon xon va katunni birga koʻtaradi, E31 da esa katunning Kuti Umayga oʻxshatiladi.[173] Bu Tangrichilikning tasdiqlangan yadrosi.[2] Qonuniylik haqida u *Kut*ni ikki marta, ikkalasida ham hukmdor haqida beradi. U yana Ötükenni muqaddas zamin sifatida va el tutib turilishi mumkin boʻlgan yagona joy sifatida alohida koʻrsatadi.[109] Davlatning yoʻqotilishi haqida u bitigning oʻz tarix nazariyasini beradi. U E6 da beshta sababni nomlaydi, bittasidan boshqasi hammasi ichki, va yagona tashqi sabab qolganlardan foydalanish orqali ishlaydi.[2]

Bitigda ordu, xon qarorgohi soʻzi ham bor. Oʻguz hujumi bayonida qarorgohda xonning onasi, oʻgay onalari, opa-singillari va kelinlari bor va Kül Tegin uni topshirmaydi.[174]

Kul, “erkak qul” va küŋ, “ayol qul” soʻzlari E7, E20 va E24 da turadi. Parchalar qullikni nomlaydi, ammo taʼsirlangan odamlar qanday huquqiy maqomga ega boʻlganini aytmaydi.[39]

Tosh Toʻqqiz oʻguz qoʻzgʻolonining sababini dunyo tartibida beradi: Osmon va Yer tartibsizlikka tushdi va Toʻqqiz oʻguz dushman boʻldi.[175] Bir oʻqish buni tartibi dunyo tartibiga bogʻliq davlat surati deb oladi. Osmon va Yer qoʻzgʻalganda, davlatning va odamlarning tartibi yoʻqoladi.[176] Tosh qoʻzgʻolon uchun hech qanday yil bermaydi. Bir bayon janglarni 714-yilga, Amgadagi qishni 715-yilga va Toʻqqiz oʻguzning Xitoyga koʻchishini 716-yilga qoʻyadi.[86] Ikkinchi bayon qoʻzgʻolonni Kapganning 716-yildagi oʻlimidan keyinga, qarorgohga hujumni, ehtimol, 717-yil bahoriga va Xitoyga koʻchishni 718-yilga qoʻyadi.[87]

Janubiy yuz — siyosat. U Ötükendan turib Xitoy bilan savdo qilishni, ipakni olishni va u yerga borib yashamaslikni aytadi. Bu toshlardagi eng ravshan siyosiy dasturdir. Bir oʻqish maslahatni boshqariladigan iqtisodiyot rejasi deb oladi, unda koʻk turklar savdoni Ötükendan joʻnatilgan karvonlar orqali olib boradi.[108] U ikkinchi shaxsda hali tugʻilmagan odamlarga qaratilgan.

Zamonaviy bayonlar Ikkinchi xoqonlikni birinchisining tiklanishi deb oʻqiydi. Bu nuqtai nazarga koʻra, Ilterish va uning vorislari oʻzlarini Bumin va Istemining avlodlari va ularning elini tiklovchilar deb bilgan va oradagi asrni xitoyliklarga sabab boʻlishga yoʻl qoʻyilgan baxtsizlik deb hisoblagan.[177] E6–E11 dagi davlatning yoʻqotilishi shunda Tan hukmronligi davriga, tiklanish esa Ilterish koʻk turklarni Yin Shandan olib chiqqan 682-yilgi qoʻzgʻolonga mos keladi.[178]

Izohlar

  1. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 9–10
  2. ^ a b c Kül Tegin inscription
  3. ^ Tekin 1968, p. 10
  4. ^ a b c Tekin o. J., p. 11–12
  5. ^ Tekin o. J., p. 11–12, 54
  6. ^ a b Tekin o. J., p. 54–55
  7. ^ a b Jisl 1963, p. 387
  8. ^ Cumagulov 1993, p. 99
  9. ^ Jisl 1963, p. 388–389
  10. ^ Jisl 1963, p. 388
  11. ^ Orkun 1994, p. 80–84
  12. ^ Orkun 1994, p. 83–84
  13. ^ a b Thomsen 1993, p. 229–233
  14. ^ Orkun 1994, p. 84
  15. ^ Thomsen 1993, p. 193–196, 232–233
  16. ^ a b Tekin o. J., p. 11–13
  17. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  18. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ Cefu yuangui
  20. ^ Pelliot 1929, p. 246
  21. ^ a b c Khishigbajar 2000, p. 255
  22. ^ Oyunbileg 2000, p. 288–289
  23. ^ Khishigbajar 2000, p. 255–256
  24. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 34–54
  25. ^ a b Şükürlü 2000, p. 350–351
  26. ^ a b c d Tekin o. J., p. 103
  27. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 112
  28. ^ a b c d Tekin o. J., p. 100
  29. ^ a b Thomsen 1993, p. 169
  30. ^ a b Tekin o. J., p. 39
  31. ^ Thomsen 1993, p. 168
  32. ^ a b Tekin o. J., p. 104
  33. ^ a b c d e f Yavuz 2025
  34. ^ a b Tekin 1968, p. 334, 358
  35. ^ a b c d Tekin o. J., p. 38–39
  36. ^ a b Thomsen 1993, p. 170
  37. ^ Orkun 1994, p. 75
  38. ^ Thomsen 1993, p. 170–171
  39. ^ a b Parlatır 1983, p. 808–809
  40. ^ Thomsen 1993, p. 171–172
  41. ^ a b Orkun 1994, p. 32
  42. ^ a b c Tekin o. J., p. 40
  43. ^ Tekin o. J., p. 9
  44. ^ Thomsen 1993, p. 172
  45. ^ Kül Tegin inscription
  46. ^ a b Tekin o. J., p. 102
  47. ^ Thomsen 1993, p. 173
  48. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 39
  49. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 40–43
  50. ^ Tekin o. J., p. 83
  51. ^ Thomsen 1993, p. 174
  52. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 175
  53. ^ a b c d e Orkun 1994, p. 76
  54. ^ a b Orkun 1994, p. 35
  55. ^ a b Tekin o. J., p. 42–43
  56. ^ a b Tekin o. J., p. 13
  57. ^ a b Tekin o. J., p. 99
  58. ^ a b c Tekin o. J., p. 43
  59. ^ a b Orkun 1994, p. 37
  60. ^ a b Thomsen 1993, p. 177
  61. ^ Tekin o. J., p. 8, 108
  62. ^ a b Tekin o. J., p. 8
  63. ^ a b c Tekin o. J., p. 45
  64. ^ a b c Tekin o. J., p. 105
  65. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 178
  66. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 42
  67. ^ a b Thomsen 1993, p. 179
  68. ^ Tekin o. J., p. 108
  69. ^ Gerelmaa 2011, p. 39–40
  70. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40
  71. ^ a b c Thomsen 1993, p. 180
  72. ^ Tekin o. J., p. 47, 113
  73. ^ Kül Tegin inscription
  74. ^ a b Kül Tegin inscription
  75. ^ a b Tekin o. J., p. 47
  76. ^ Tekin o. J., p. 47, 101
  77. ^ Thomsen 1993, p. 181
  78. ^ a b Tekin o. J., p. 109
  79. ^ Tekin o. J., p. 101, 102
  80. ^ Orkun 1994, p. 74
  81. ^ a b Tekin o. J., p. 49
  82. ^ a b Thomsen 1993, p. 183
  83. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 184
  84. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 50–51
  85. ^ Tekin o. J., p. 102, 103
  86. ^ a b c d Taşağıl 2004, p. 39
  87. ^ a b c Sümer 1972, p. 15–17
  88. ^ a b Thomsen 1993, p. 187
  89. ^ a b László 1950, p. 42
  90. ^ Tekin o. J., p. 97, 108
  91. ^ Thomsen 1993, p. 186–187
  92. ^ Kül Tegin inscription
  93. ^ a b c Tekin o. J., p. 52–53
  94. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40–41
  95. ^ Tekin o. J., p. 53
  96. ^ Gerelmaa 2011, p. 38–39
  97. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 188
  98. ^ a b Orkun 1994, p. 77
  99. ^ a b Thomsen 1993, p. 193–196
  100. ^ Kül Tegin inscription
  101. ^ a b Tekin o. J., p. 35
  102. ^ a b c d e Thomsen 1993, p. 189
  103. ^ a b Ögel 1978, p. 402
  104. ^ Thomsen 1993, p. 190
  105. ^ Tekin o. J., p. 101, 112
  106. ^ a b Thomsen 1993, p. 191
  107. ^ a b Tekin o. J., p. 98
  108. ^ a b Ögel 2000, p. 365–367
  109. ^ a b c Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
  110. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 36
  111. ^ a b Tekin 2003, p. 88, 90
  112. ^ Tekin o. J., p. 37, 103
  113. ^ a b Thomsen 1993, p. 192
  114. ^ Tekin o. J., p. 113
  115. ^ a b Orkun 1994, p. 27
  116. ^ a b Tekin 2003, p. 65
  117. ^ Thomsen 1993, p. 79
  118. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 38–39
  119. ^ a b c d Mirkamal 2011, p. 52–53
  120. ^ Edward 1993, p. 37
  121. ^ Tekin o. J., p. 13–14
  122. ^ a b Thomsen 1924, p. 145
  123. ^ Turan 1945, p. 316
  124. ^ Tekin 1968, p. 8, 352
  125. ^ a b Kül Tegin inscription; Yavuz 2025
  126. ^ Thomsen 1924, p. 146
  127. ^ Tekin 1968, p. 310
  128. ^ László 1950, p. 41
  129. ^ Tekin 1968, p. 272
  130. ^ a b c Tekin o. J., p. 52
  131. ^ Ögel 1978, p. 392–393
  132. ^ Thomsen 1924, p. 149
  133. ^ Tekin o. J., p. 46
  134. ^ Tekin 1968, p. 398
  135. ^ Thomsen 1924, p. 156
  136. ^ Thomsen 1924, p. 145, 146, 171
  137. ^ Tekin o. J., p. 38–40
  138. ^ a b Orkun 1994, p. 31, 75
  139. ^ Tekin o. J., p. 38–39, 46–47, 52–53
  140. ^ Orkun 1994, p. 50
  141. ^ Tekin 2003, p. 226, 247
  142. ^ Tekin o. J., p. 72–73
  143. ^ a b Tekin o. J., p. 50–51
  144. ^ a b Orkun 1994, p. 48–50
  145. ^ Orkun 1994, p. 189
  146. ^ Tekin o. J., p. 34, 52
  147. ^ Orkun 1994, p. 22–23, 189
  148. ^ Tekin 2003, p. 219, 241
  149. ^ Orkun 1994, p. 23
  150. ^ Thomsen 1924, p. 140, 144
  151. ^ Tekin 2003, p. 62, 72
  152. ^ Rásonyi 1963, p. 80
  153. ^ Tekin 2003, p. 84
  154. ^ a b Kayra 1995, p. 182
  155. ^ Hassan 1985, p. 171
  156. ^ Ögel 2000, p. 181, 185
  157. ^ Sümer 1972, p. 15
  158. ^ László 1950, p. 39–40
  159. ^ a b c d Tekin o. J., p. 50
  160. ^ Ögel 2000, p. 161
  161. ^ Ögel 2000, p. 212–213
  162. ^ Orkun 1994, p. 52
  163. ^ Orkun 1994, p. 53–54
  164. ^ Tekin o. J., p. 36–37
  165. ^ Tekin 2003, p. 90–91
  166. ^ Mirkamal 2011, p. 55–56
  167. ^ Aydın 2007, p. 17
  168. ^ Tulum 1990, p. 197
  169. ^ a b c Tokyürek 2013, p. 123
  170. ^ Kayra 1995, p. 181
  171. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385
  172. ^ Orkun 1994, p. 28–29
  173. ^ Tokyürek 2013, p. 121
  174. ^ Kül Tegin inscription
  175. ^ Ögel 2000, p. 121, 123
  176. ^ Ögel 2000, p. 121–123
  177. ^ Kwanten 1979, p. 28
  178. ^ Litvinsky 1996, p. 330–331

Manbalar

Adabiyot

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Emre-E. Yavuz (ed.), The Kül Tegin Inscription: working translation with transcription and notes (2026)
  • Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
  • Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
  • Ferenc László, Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler (1950)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • İsmail Parlatır, Türk sosyal hayatında kölelik (1983)
  • László Rásonyi, Türklükte Kadın Adları (1963)
  • Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Namsrai Gerelmaa, Költegin Yazıtı’nda Kalıplaşmış Bazı Kelimelerin Moğolca Esasında Yorumu (2011)
  • Aydar Mirkamal, On Some Old Turkic Words in Kazakh / Kazakçadaki Bazı Eski Türkçe Sözcükler Üzerine (2011)
  • Mertol Tulum, Orhon Yazıtlarında Birleşik Cümleler ve Baş Cümle ile Yardımcı Cümle İlişkileri (1990)
  • Ali İsa Şükürlü; Elşen Şükürlü, Göktürk Yazıtlarında Eklerin İmlâ Kuralları (2000)
  • Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
  • Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
  • O. Kemal Kayra; Şınar Bolatova, Çağdaş Kazak Türkçesiyle Göktürk Yazıtlarındaki Kelime ve Deyimler Arasındaki Benzerlikler (1995)
  • D. Khishigbajar, Köl Tigin Yazıtı Taş Anıtının Korunması (2000)
  • Z. Oyunbileg, Orhun Vadisindeki Tarihî ve Kültürel Anıtların Şu Anki Durumu ve Gerçek Sorunları (2000)
  • Erhan Aydın, Uybat VI (E98) Yazıtında Geçen Azıglıg Kelimesi Üzerine Bir Anlamlandırma Denemesi (2007)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

Articles resting on this source 180

Alara · Altaian Creation Story · Altın Köl Inscriptions · Amga Korgan · Ancestor Cult · Animism · Arçura · Army of the Steppe Empires · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ashina · Avars · Az · Bagatur (Modu Chanyu) · Bars Beg · Battle of Bolchu · Bayirku · Beg · Bilge Khan · Bilge Khan's Golden Crown · Bodeng Ningli · Böri (Guard) · Bukhara · Bumin Khan · Burial and the balbal · Buyruk · Captives and the Unfree · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Chinese transcriptions of Turkic · Craftsmen in the Steppe Empires · Culture of the Turkic Peoples · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Er At · Erklig · First Göktürk Khaganate · Fulin Khan · Goguryeo · Göktürk campaign against the Kirghiz (710) · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk Ironworking · Göktürk Succession Crisis (581) · Göktürk war of restoration, 679–687 · Göktürk Weapons · Göktürks · Gold and Silver in the Orkhon Inscriptions · History of the Turkic peoples · Horse Market at the Western Shouxiang City (727) · Horse Sacrifice · Idi · Illig · Ilterish Khan · Inel Khan · Irkin · Iron Gate · Ishbara (Title) · Ishbara Khan · Ishbara Tolis Khan · Issik Khan · Istemi · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kapgan Khan · Kapgan's wars with the Tang, 698–716 · Kapgan's western war, 709–713 · Karluk · Katun · Khan (Khagan) · Khitan · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Kül Tegin · Kül Tegin's Horses · Küli Čor inscription · Külüg Chur · Kün Tengri · Kunçuy · Kurgan · Kurykan · Kut · Kyshtym · Loose-rein prefectures · Mukan Khan · Nalaikh Inscription · Northern Wei · Old Turkic · On Oq · Ongi inscription · Ordu · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Peri · Pofu Katun · Post and Communication · Proclamation of Bumin Khan (552) · Raising on the Felt · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · Rouran · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Rouran Khaganate · Sacred Mountains · Sacrifice and the year · Saŋun · Sasanian Persia · Seasonal Pastures · Second Göktürk Khaganate · Shad · Shamanism · Shiwei · Silk in the Steppe · Sogdiana · Sogdians · Soul Words · Stone Figures · Su Dingfang · Suyab · Syr Darya · Taisan · Tang · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · Tarim Basin · Tarkhan · Tatars · Tegin · Tengri · Tengrism · The Bökli question · The coup of 716 · The Economy of the Steppe Empires · The Göktürk Civil War · The Göktürk interregnum, 630–682 · The Göktürk Oath · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürks and the Xiongnu · The Great Empires of the Steppe · The Kirghiz origin debate · The making of Tengrism · The New Year on the Steppe · The Old Turkic script · The origin of the Avars · The origin of the Old Turkic script · The revolt of the subject peoples, 714–716 · The Sogdian language · The three worlds · The Tibetan Empire · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkic languages · The Turkic War of Independence · The Turkish–Korean friendship narrative · The twelve-year animal cycle · Tiele · Togu Balık · Tölis and Tardush · Tong Yabgu · Tongra · Tonyukuk · Tonyukuk inscription · Toquz Oghuz · Töre · Töremen Apa · Toy · Tribute Missions and Bestowals · Türgesh · Turkic Mythology · Turkic-Sogdian Synthesis · Tutuk · Ülgen and Kayra Khan · Ulukayın (Turkic World Tree) · Umay · Uyghur–Kirghiz War · Warfare of the Steppe Empires · Water Cult · Western Göktürk Khaganate · Women among the Turkic Peoples · Yabgu · Yenisei Kirghiz · Yenisei Kirghiz Khaganate · Yer-Su Spirits · Yol Tengri

Bogʻliq

What links here103

Persons
Bars Beg · Bilge Khan · Bumin Khan · Ilterish Khan · Inel Khan · Ishbara Tolis Khan · Istemi · Kapgan Khan · Kül Tegin · Tonyukuk
States
First Göktürk Khaganate · Goguryeo · Sasanian Persia · Second Göktürk Khaganate · The Tibetan Empire
Conflicts
Göktürk Expansion into Europe · Göktürk war of restoration, 679–687 · Kapgan's western war, 709–713 · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · The Turkic War of Independence · Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Battle of Bolchu · Proclamation of Bumin Khan (552) · The coup of 716
Places
Altai · Amga Korgan · Bodeng Ningli · Bukhara · Iron Gate · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Sogdiana · Suyab · Tarim Basin · Togu Balık
Peoples
Bayirku · Göktürks · History of the Turkic peoples · Khitan · Kurykan · Sogdians · Tatars · Tongra · Toquz Oghuz
Institutions and Titles
Böri (Guard) · Buyruk · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Fulin Khan · Göktürk Weapons · Illig · Irkin · Ishbara (Title) · Katun · Külüg Chur · Kunçuy · Ordu · Saŋun · Shad · Taisan · Tegin · The twelve-year animal cycle · Tölis and Tardush · Tutuk · Women among the Turkic Peoples · Yabgu
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Erklig · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Raising on the Felt · Sacrifice and the year · Stone Figures · Tengri · The three worlds · Ulukayın (Turkic World Tree) · Yer-Su Spirits · Yol Tengri
Languages
Old Turkic · The Old Turkic script
Customs & Pastimes
Culture of the Turkic Peoples · Er At · The New Year on the Steppe
Sources
Altai runiform inscriptions · Altın Köl Inscriptions · Bilge Khan inscription · Bugut inscription · Dīvān Lughāt al-Turk · Irk Bitig · Küli Čor inscription · Nalaikh Inscription · Ongi inscription · Sui Shu (Book of Sui) · Tonyukuk inscription
Controversies
The Bökli question · The origin of the Avars · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkish–Korean friendship narrative · Turkic-Sogdian Synthesis

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Kül Tegin bitigi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kul-tegin-inscription/

Last revised: 8 November 2026